गुरुवार, एप्रिल 25, 2019
   
Text Size

प्रकरण ४ : भारताचा साक्षात्कार

अशोकाला शिल्पांची बांधकामाची खूप हौस होती.  त्याने बांधलेल्या काही भव्य बांधकामांत मदतीकरता परकीय कारागीर कामाला लावले असावेत, असे कोणी कोणी म्हणतात.  घोसदार स्तंभ त्याने अनेक ठिकाणी उभारले आहेत.  त्यांच्या नमुन्यावरून हा तर्क करण्यात येतो. या काही स्तंभांमुळे पार्सिपॉलीसची आठवण होते.  परंतु या प्राचीन शिल्पात आणि जुन्या अवशेषांत परंपरागत हिंदी कलेचे विशेष दिसून येतात.

पाटलिपुत्र येथील अशोकाच्या अनेक स्तंभांचा सुप्रसिध्द दिवाणखाना प्राचीन वस्तुसंशोधन खात्यामार्फत थोडासा उकरून काढण्यात आला आहे.  ३० वर्षांपूर्वी हे काम झाले,  त्या वेळचे त्या खात्यातील अधिकारी डॉ. स्पूनर हे या उत्खननासंबंधी आपल्या अहवालात म्हणतात, ''ह्या दिवाणखान्याचे लाकडी काम असे उत्तम टिकले आहे की, ह्यातील मोठमोठे प्रचंड सरे दोन हजार वर्षांपूर्वी बसविले असतील, त्यावेळी असतील असे गुळगुळीत सुरेख आज घटकेला आहेत.'' ते आणखी म्हणतात, ''प्राचीन काळची ही लाकडे कशी टिकली याचे आश्चर्य वाटते; आणि कडा व सांधे तर इतके बेमालूम आहेत की ते कोठे आहेत ते समजूनही येत नाही.  ज्यांनी हा भाग खणताना हे पाहिले, त्यांना हे पाहून अचंबा वाटला.  सारी इमारतच इतक्या बिनचूकपणे आणि काळजीपूर्वक बांधलेली होती की, आजही त्याहून अधिक आपण काही करू शकणार नाही.''  थोडक्यात सांगायचे म्हणजे बांधकाम अप्रतिम होते.

हिंदुस्थानात अन्यत्रही ज्या खणून काढलेल्या इमारती सापडल्या आहेत, त्यातीलही लाकडी तुळ्या व फळ्या अतिउकृष्ट स्थितीत आहेत.  कोठेही ही गोष्ट आश्चर्याचीच मानायला हवी; परंतु हिंदुस्थानातील हवेमुळे झीज आणि लाकूड खाऊन टाकणारे शेकडो प्रकारचे किडे असूनही इतक्या चांगल्या रीतीने इमारतीतील लाकूड टिकून राहिले की खरोखरच नवलाईची गोष्ट आहे.  टिकाऊ व्हावे म्हणून लाकडावर काहीतरी प्रयोग करीत असावेत, काही विशिष्ट रीत असली पाहिजे.  ती काय रीत होती, ते अद्याप मला वाटते, गूढच आहे.

गया आणि पाटलिपुत्र यांच्या दरम्यान नालंदा विद्यापीठाचे भव्य अवशेष आहेत.  पुढच्या काळात ते विद्यापीठच अतिविख्यात झाले.  या विद्यापीठाचा आरंभ कधी झाला ते माहीत नाही, आणि अशोकाच्या काळात तत्संबंधीचे उल्लेख नाहीत.

एकेचाळीस वर्षे निरलसपणे राज्य केल्यानंतर अशोक राजा ख्रि.पूर्व २३२ मध्ये निधन पावला.  'जगाच्या इतिहासाची रूपरेखा' या आपल्या ग्रंथात एच. जी. वेल्स म्हणतो, ''राजेमहाराजांची, सम्राटांची, सामंतांची, नरपतींची, अधिपतींची जी हजारो नावे इतिहासात आहेत, त्यांत एका अशोकाचेच, फक्त या एकाचेच नाव तार्‍याप्रमाणे चमकत आहे.  व्होल्गा ते जपानपर्यंत त्याचे नाव अद्यापही आदराने घेतले जाते.  चीन, तिबेट येथे आणि त्याचा धर्म जरी आज हिंदुस्थानात नसला तरी तेथेही त्याच्या मोठेपणाची परंपरा अद्याप टिकून आहे.  आज जिवंत असणारी कितीतरी माणसे अशोकाची स्मृती भक्तिप्रेमाने हृदयाशी धरताना आढळतील, परंतु कॉन्स्टंटाईन किंवा शार्लमन यांचे नाव कितींना माहीत असेल ?

 

त्या लेखात पुढे असेही आहे की कलिंगात झालेल्या प्रकाराच्या एक शतांश किंवा एक सहस्त्रांशही हत्या किंवा दास्य हे प्रकार सम्राट चालू देणार नाहीत.  शुध्द धर्माच्या सन्मर्गाने लोकांची हृदये जिंकून घेणे हाच खरा विजय आणि असे विजय देवप्रियाने स्वत:च्याच राज्यात नाही तर दूरच्या राज्यातही मिळवले आहेत.

पुढे हा लेख सांगतो, ''आणि कोणी अपाय केला तरी सम्राट देवप्रियांनी हे सारे सहन केले पाहिजे; शक्यतो सहन केले पाहिजे.  आपल्या राज्यातील अरण्यवासी लोकांवर त्यांची कृपादृष्टी आहे व त्यांचे विचार शुध्द असावेत असा सम्राटांचा प्रयत्न आहे.  कारण तसे केले नाही तर त्यांना पश्चात्ताप होईल.  प्राणिमात्राला स्वास्थ्य, संयम, शांती व आनंद असावा अशी सम्राट देवप्रियांची इच्छा आहे.''

हिंदुस्थानातच नव्हे सर्व आशिया खंडात प्रिय झालेल्या या अलौकिक सम्राटाने आपले आयुष्य बौध्द धर्माच्या प्रसारात, सध्दर्म आणि सदिच्छा यांच्या प्रचारात, त्याचप्रमाणे प्रजेच्या हिताच्या आणि कल्याणाच्या गोष्टी करण्यात घालवले.  आत्मचिंतन व आत्मोन्नतीत मग्न राहून डोळ्यांसमोरच्या जगात जे घडेल ते पाहात स्वस्थ बसण्याची त्याची वृत्ती नव्हती.  सार्वजनिक कार्यात तो सदैव मग्न असे व मी यासाठी सदैव सिध्द आहे असे तो म्हणे.  वेळ कोणतीही असो, मी कोठेही असो; मी भोजन करीत असलो किंवा अंत:पुरात असलो, शयनगृहात असलो किंवा एकान्तात असलो, रथात असलो किंवा प्रासादाच्या उपवनात असलो, प्रजेसंबंधीच्या कामांची वार्ताहरांनी मला माहिती तत्काळ द्यावी, प्रजेच्या कल्याणासाठी मी काळवेळ न पाहता सारे सोडून त्या कामाला गेलेच पाहिजे.''

अशोकाचे प्रतिनिधी आणि संदेशवाहक दूत बुध्दाचा संदेश घेऊन इजिप्त, सीरिया, मॅसिडोनिया, सिरीन, एपिरस इत्यादी देशांना गेले.  ते मध्य आशियातही गेले, तसेच ब्रह्मदेश व सयाम इकडेही गेले.  स्वत:चा पुत्र महेंद्र आणि कन्या संघमित्रा यांना त्याने दक्षिणेकडे सीलोन वगैरे प्रदेशात धाडले.  या सर्व ठिकाणी शक्तीच्या जोरावर सक्तीने धर्मप्रसार न करता केवळ बुध्दिवादाने मने जिंकण्याचा प्रयत्न झाला.  स्वत: उत्कट बौध्द धर्मी असूनही अशोक इतर धर्मांना व पंथ-संप्रदायांना मान देऊन गौरवी.  एका शासनलेखात तो म्हणतो, ''सर्व धर्माना, सर्व पंथांना या ना त्या कारणासाठी पूज्य मानावे लागते.  असे केल्याने आपल्यालाही विशिष्ट धर्मांची उदात्तता दिसते आणि दुसर्‍याही लोकांच्या धर्मपंथाची सेवा घडते.''

काश्मीरपासून सीलोनपर्यंत बौध्द धर्म वायुवेगाने पसरला.  नेपाळात घुसून तेथून तो तिबेट, चीन, मंगोलियापर्यंत थेट गेला.  बौध्द धर्माचा एक परिणाम हिंदुस्थानात असा झाला की, शाकाहाराकडे वाढती प्रवृत्ती व मद्यपानापासून निवृत्ती होऊ लागली.  त्या वेळेपर्यंत ब्राह्मण आणि क्षत्रिय मांस खात, मद्य सेवीत.  यज्ञीत हिंसाही बंद झाली.

परदेशांशी संबंध अधिक वाढल्यामुळे धर्मप्रचारकांच्या देशोदेशी जाण्यामुळे हिंदुस्थान आणि इतर देश यांच्या दरम्यान व्यापार वाढणे हे साहजिकच होते.  आपल्याला हल्ली उपलब्ध असलेल्या लेखावरून असे दिसते की, मध्य आशियातील हल्लीच्या सिकीयांगमध्ये खोतान येथे हिंदी वसाहत होती.  हिंदी विद्यापीठांमध्ये विशेषत: तक्षशिला येथे पुष्कळ विदेशीय विद्यार्थी असत.

 

अशोक

हिंदुस्थान आणि पाश्चिमात्य जग यांच्यामध्ये जे संबंध चंद्रगुप्त मौर्याने स्थापिले होते, ते त्याचा पुत्र बिंदुसार याच्या कारकीर्दीतही तसेच सुरू होते.  ईजिप्तचा राजा टॉलेमी आणि पश्चिम आशियाचा राजा सेल्यूकस याचा मुलगा अ‍ॅन्टिएकस यांचे वकील पाटलिपुत्र येथे होते.  चंद्रगुप्ताचा नातू अशोक याने हे संबंध आणखीच वाढविले; त्याच्या कारकीर्दीत हिंदुस्थान एक महत्त्वाचे आन्तरराष्ट्रीय केंद्र बनले आणि त्याचे विशेष कारण म्हणजे बौध्द धर्माचा झपाट्याने झालेला प्रसार हे होय.

ख्रिस्तपूर्व २७३ च्या सुमारास अशोक गादीवर बसला.  राजा होण्यापूर्वी वायव्येकडील प्रांताचा तो राजप्रतिनिधी होता.  या वायव्य प्रांताची विद्यापीठासाठी विख्यात असलेली तक्षशिला नगरी राजधानी होती.  साम्राज्याचा विस्तार हिंदुस्थानातील बहुतेक भागात होऊन जवळजवळ मध्यआशियापर्यंत झाला होता.  हिंदुस्थानातील दक्षिणेकडचा तसेच आग्नेयीकडचा काही भाग अद्याप जिंकून घ्यायचा राहिला होता.  चक्रवर्ती सत्तेखाली, सार्वभौम एकछत्री सत्तेखाली सर्व भारतवर्षाचे एकीकरण करण्याचे ते प्राचीन स्वप्न अशोकाच्या हृदयात पुन्हा प्रज्वलित झाले, आणि लगेच पूर्व किनार्‍यावरील कलिंग देश पादाक्रांत करायला तो निघाला.  प्राचीन कलिंग देशात आजचा ओरिसा आणि आंध्र प्रांताचा, काही भाग येत असत.  कलिंग देशातील लोकांनी शौयाने चांगलाच प्रतिकार केला, परंतु शेवटी अशोक विजयी झाला.  या युध्दात अपरिमित प्राणहानी झाली होती.  अशोकाला हे सारे वर्तमान जेव्हा कळले तेव्हा त्याला फार खेद होऊन, त्याला युध्दाची शिसारी आली.  विजयाच्या ऐन भरात असतानाच त्याने पुढे युध्द सोडून देण्याचा निश्चय केला.  इतिहासातील विजयी राजेमहाराजे, विजयी सेनापती यांच्या मालिकेत अशोकाचे हे अद्वितीय उदाहरण आहे.  दक्षिणेकडील टोकाचा थोडासा भाग सोडला तर, सारे हिंदुस्थान त्याची सत्ता मानीत होते; आणि दक्षिणेकडील लहानसा भागही त्याला हा हा म्हणता घेता आला असता, परंतु बौध्द धर्माचा त्याच्या मनावर विलक्षण परिणाम होऊन आणखी दिग्विजय करण्याचा नाद त्याने सोडला; आणि दुसर्‍याच क्षेत्रात विजय मिळविण्याकडे, दुसर्‍याच क्षेत्रात साहसे करण्याकडे त्याचे मन वळले.

अशोकाचे अनेक शिलालेख व ताम्रपट आहेत, त्यांतील लेखांवरून अशोकाच्या मनात कोणते विचार आले व प्रत्यक्ष आचार काय घडला, ते सारे त्याच्याच शब्दात समजून येते.  हे लेख सबंध हिंदुस्थानभर असून ते आजही पाहणे शक्य असल्यामुळे अशोकाचा आदेश त्याच्या सर्व प्रजाजनांना व पुढे आपल्यापर्यंत पोचला आहे.  एका शिलालेखात म्हटले आहे. ''राज्याभिषेक होऊन आठ वर्षे झाली असता देवप्रिय कृपानिधी सम्राटाने कलिंग देश जिंकून घेतला.  त्या युध्दात दीड लक्ष लोक युध्दकैदी करण्यात आले; एक लक्ष धारातीर्थी पडले, आणि त्याच्या कितीतरी पट अन्य कारणांनी मेले.

कलिंग राज्याला जोडल्याबरोबरच देवप्रिय सम्राटांनी शुध्द धर्माच्या रक्षणासाठी स्वत:ला वाहून घेतले.  त्या वेळेपासूनच या धर्माविषयी त्यांना प्रेम वाटू लागले; व त्यांनी धर्माचा वारंवार उपदेश सुरू केला.  कलिंग देश जिंकल्याबद्दल राजाला पश्चात्ताप झाला करण पूर्वी न जिंकलेला देश जिंकून घेणे म्हणजे सहस्त्रावधी जनांची हत्या, मृत्यू व दास्य ओढवणे होय.  म्हणून देवप्रिय सम्राटांना या गोष्टीचे आतोनात दु:ख झाले आहे.''

   

बौध्द धर्म हा निराशावादी निष्क्रिय धर्म होता ?  बौध्द धर्माचे विवरण करणारे असे वाटले तर म्हणोत; बौध्द धर्माच्या पुष्कळ भक्तांनी हा अर्थ काढलेला असो.  त्यातील शब्दच्छल समजण्याची माझी शक्ती नाही, आणि बौध्द धर्माची पुढे जी अती गुंतागुंतीची आध्यात्मिक वाढ झाली, तिच्यावरही मत देण्याइतका मी समर्थ नाही.  परंतु मी जेव्हा बुध्दाचा विचार करतो, तेव्हा अशी कोणतीही भावना माझ्या मनात उभी राहात नाही; आणि जो धर्म केवळ उदासीन, निष्क्रिय, निराशा सांगणारा, मुकेपणाने सारे सोसा असे उपदेशिणारा असेल त्याला कोट्यवधी लोकांच्या मनाचा ताबा कधीही फार वेळ घेता येणार नाही; आणि ह्या कोट्यवधी लोकांत कितीतरी पहिल्या प्रतीची, ईश्वरी देण्याची माणसे होती.

बुध्दावताराच्या कल्पनेला साकार करताना अनंत भक्तगणांच्या हातून शिला, संगमरवर, पंचरसी धातू या विविध प्रकारच्या मूर्ती घडल्या आहेत.  त्या पाहिल्या म्हणजे असे वाटते की, भारतीय तत्त्वज्ञानाचे सारसर्वस्व किंवा निदान त्या तत्त्वज्ञानाचे एक प्रमुख रूप या मूर्तीच्या प्रतिरूपाने आपल्यापुढे आहे.  कमलासनावर ध्यानस्थ बसलेली ती प्रशान्त, निश्चल मूर्ती पाहून असे वाटते की, वासना, विकार जिंकून बसलेली जगाच्या जंजाळात व झंझावातात अचल राहिलेली ही विभूती तूमच्या आमच्या आटोक्याबाहेर कोठेतरी दूरदूर अगम्य आहे.  पुन्हा पाहावे, निरखून पाहावे तो त्या शांत अविचल मुद्रेच्या मागे तुम्ही आम्ही जाणल्या नाहीत. अनुभवल्या नाहीत, अशा अपार भावना उत्कट आवेग आहेत असे वाटते.  त्या मिटलेल्या पापण्यांतून अंतर्ज्ञानाने सर्वांवर दृष्टी आहे असे वाटते, व सबंध मूर्ती चैतन्याने भरलेली रसरशीत दिसते.  युगानुयुगे लोटलेली आहेत पण बुध्ददेव काही लांब गेलेले वाटत नाहीत.  जीवनात विरोध आला तर कच खाऊन पळून न जाता, शांतपणे संकटांना तोंड द्या, जीवन म्हणजे विकास, उन्नती करून घेण्याची संधी समजा, हा त्यांचा संदेश ते मृदुस्वरात आपल्या कानात हळूच अजूनही सांगत आहेत.

व्यक्ति-माहात्म्य पूर्वी होते तसेच आजही आहे.  मानवजातीवर ज्यांनी अपार परिणाम केला आहे, मानवी विचारावर ज्यांनी खोल ठसा उमटविला आहे, ज्यांची कल्पना मनात आणली की एकदम प्रेरणा मिळते, ज्यांचे विचार जिवंत वाटतात, असे ते बुध्द म्हणजे एक अती महान विभूती असली पाहिजे.  बार्थ म्हणतो त्याप्रमाणे, ''बुध्द म्हणजे शांत आणि मधुर भव्यतेची निर्दोष पूर्ण प्रतिमा; प्राणिमात्राविषयी अनंत करुणा असलेली, आणि दु:खितांविषयी अपार दया दाखविणारी मूर्ती; सर्व प्रकारच्या पूर्वग्रहांपासून विमुक्त आणि संपूर्ण नैतिक स्वातंत्र्य असणारी थोर विभूती.  जे राष्ट्र अशा भव्य, दिव्य विभूतीला जन्म देते, ज्या लोकांत अशी अलौकिक मुद्रा आढळते, त्या राष्ट्राजवळ, त्या लोकांजवळ प्रज्ञेचे, अंत:सामर्थ्याचे सुप्त-गुप्त असे खोल निधी असलेच पाहिजेत हे निश्चित.''

 

बुध्द-कथा

मी अगदी लहान होतो तेव्हासुध्दा मला बुध्द-कथा आवडे.  कैकवेळा मनाची चाललेली तडफड सोसताना झालेले दु:ख व क्लेश भोगून अखेर बुध्द-पद पावलेल्या तरुण सिध्दर्थाकडे माझ्या मनाचा ओढा हाता.  एड्विन अर्नोल्डचे ' आशियाचा प्रदीप ' हे काव्य माझे आवडते काव्य होते.  पुढे मोठेपणी माझ्या प्रांतात मी जेव्हा भरपूर हिंडलो फिरलो तेव्हा बुध्दांच्या आख्यायिकेशी संबंध आलेली स्थळे पाहणे मला आवडे व तेवढ्याकरता जरूर पडली तर काही वेळा दौर्‍याचा ठरलेला मार्गही बदलत असे.  ही स्थळे बहुतेक माझ्या प्रांतातच आहेत व काही प्रांताबाहेर असली तरी जवळच आहेत.  येथे नेपाळच्या सीमेवर बुध्द जन्मले, येथे ते भटकले; येथे गयेला (बुध्द-गया-बिहारमध्ये) बोधिवृक्षाखाली ते ध्यानस्थ बसले आणि त्यांना आत्मज्ञान झाले.  येथे त्यांनी पहिले प्रवचन दिले; आणि येथेच ते निर्वाणाला गेले.

ज्या देशात बौध्द धर्म अद्याप जिवंत आणि प्रभावी असा धर्म आहे, त्या देशात जेव्हा मी गेलो, तेव्हा तेथील बुध्दमंदिरे आणि मठ बघायला मी गेलो व तेथे मला बुध्दभिक्षू आणि बौध्द धर्मी सामान्य लोकही भेटले.  बौध्द धर्माचा या लोकांच्यावर काय परिणाम झाला आहे ते जाणून घेण्याचा मी यत्न करीत होतो.  त्या लोकांच्या मनावर, चेहर्‍यावर बौध्द-धर्माचा कोणता ठसा आहे, अर्वाचीन जीवनासंबंधी त्यांची काय प्रतिक्रिया आहे, ते मी पाहात होतो.  असे जे काही एकंदरीत पाहिले, त्यातला पुष्कळसा भाग मला अप्रिय वाटला.  फोलकट शब्दावडंबर, समारंभाचा खटाटोप, विधिनिषेधांचे ग्रंथच्या ग्रंथ, स्वत: बुध्दानेच टाकून दिलेला आध्यात्मिक काथ्याकूट, इतकेच नव्हे तर मंत्रतंत्र, या सर्व प्रकारांची पुटेच्यापुटे बुध्दाच्या मूळच्या सयुक्तिक नीतितत्त्वांच्या सिध्दान्तावर चढली होती.  बुध्दाने कानीकपाळी ओरडून सांगितले तरीसुध्दा ते न मानता अखेर या त्याच्या अनुयायांनी त्यालाच एक देव बनविला आहे.  देवळातून, आसमंतातून, जेथे जेथे गेलो तेथे बुध्दाच्या प्रचंड मूर्ती माझ्याकडे पाहातच होत्या व माझ्या मनात आले की हे सर्व पाहून बुध्दाला काय वाटेल ? पुष्कळसे भिक्षू मूर्ख व उध्दट होते.  त्यांचा हट्ट हा की, आम्हाला नसला तरी आमच्या वेषाला नमस्कार केलाच पाहिजे.  देशपरत्वे त्या त्या देशाचा छाप बुध्द धर्मावर बसून त्या त्या देशाच्या चालीरीती व राहणीप्रमाणे त्या धर्माचे रुप झालेले दिसले.  असे होणे स्वाभाविक आहे,  किंबहुना अपरिहार्य आहे.

परंतु चांगल्या गोष्टीही पुष्कळ आढळल्या.  काही विहारांतून, मठांतून आणि त्याला जोडून असलेल्या पाठशाळांतून जिकडेतिकडे अध्ययन व चिंतन संथपणे चाललेले दिसले.  पुष्कळ भिक्षूंची मुद्रा आत्मसंतुष्ट, शांत दिसे व चित्तवृत्ती गंभीर, सौम्य जगाच्या कटकटीतून मुक्त, अलिप्त वाटे.  ही मुद्रा, ही वृत्ती जगाच्या आजकालच्या जीवनपध्दतीशी सुसंगत आहे, का कटकट टाळण्याकरता हा पळ काढला आहे ?  जीवनात जी अखंड धडपड चाललेली असते, तिच्याशी या मनोवृत्तीचा मेळ घालून, ग्राम्यपणा, हावरटपणा, हिंसा या ज्या उपाधी आपल्यामागे लागल्या आहेत त्यांची पीडा कमी करता येईल का ?

जीवनाकडे पाहण्याची माझी जी दृष्टी आहे, तिच्याशी बुध्दधर्मातील निराशावादाचे जमेना, कारण जीवन आणि जीवनातील संकटांना भिऊन संसार सोडून निघून जाणे हेही माझ्या वृत्तीला मानवत नाही.  निसर्गशक्तीच्या नाना प्रकारांना देवदेवता मानून त्यांच्या मूर्ती कल्पून मूर्तिपूजा करणार्‍याची वृत्ती माझ्या अंगात कोठेतरी शिरून मनात दबाव धरून बसली आहे.  या वृत्तीला जीवन व निसर्गात असलेला उल्हास मानवतो व संसारातल्या धकाधकीच्या मामल्याचा कंटाळा येत नाही.  मी जे बरेवाईट अनेक अनुभव घेतले, मी जे सभोवती पाहिले, त्यातले बरेचसे जरी दु:खदायक आणि क्लेशकारी असले तरी या माझ्या वृत्तीत बदल झाला नाही.

   

पुढे जाण्यासाठी .......