रविवार, जुलै 21, 2019
   
Text Size

प्रकरण ८ : अंतिम परिस्थिती (२)

मुलांच्या शिक्षण क्रमात कोठल्यातरी कलाकौशल्याचा, हस्तव्यवसायाचा संबंध आणणे इष्ट आहे हे तत्त्व आता सर्वमान्य झाले आहे.  असा काही संबंध आला म्हणजे बुध्दीला चालना मिळून डोक्यातले विचार व हातातले काम यांची नीट सांगड घातली जाते.  हाच प्रकार यंत्रांच्या बाबतीतही होऊन, वाढत्या वयाच्या मुलामुलींची जिज्ञासा यंत्रामुळे जागी होते.  त्यांच्या बुध्दीला चेतना मिळते.  पोटाकरता निरुपायाने एखाद्या कारखान्यात काम करीत असताना त्या प्रतिकूल वातावरणात नव्हे, तर योग्य त्या प्रसन्न वातावरणात मुलामुलींची बुध्दी त्यांचा यंत्राशी संबंध आला म्हणजे वाढत राहते व त्यांच्या दृष्टीसमोर नवीनवी क्षितिजे येऊ लागतात.  विज्ञानशास्त्रातले साधे प्रयोग, सूक्ष्मदर्शक यंत्रातून अधूनमधून निरीक्षण, निसर्गातील सामान्य दृश्ये व घटना कशा रीतीने घडतात ते समजावून सांगणे, असे चाललेले असले म्हणजे त्याबरोबर मनाची उत्कंठा वाढत जाते, सृष्टीत ज्या काही घडामोडींचा अर्थ कळू लागतो व ठराविक शब्दांच्या धड्यावर, ठराविक रीतीवर विसंबून न बसता आपण स्वत: काही प्रयोग करून काही नवे करून पाहावे अशी इच्छा विद्यार्थ्याला होत होते.  विद्यार्थ्याचा आत्मविश्वास वाढत जातो व एकमेकांचे साहाय्य घेऊन काही कार्य करण्याची वृत्ती बळावते व भूतकालाच्या कुन्द रोगट वातावरणामुळे आलेली अगतिकता कमी होते.  नवनवे प्रकार निघून सारखी सुधारणा होत असलेल्या यंत्राच्या तंत्रविद्येवर आधारलेली संस्कृती प्रचारात असली म्हणजे त्यामुळे आपोआप हे सारे घडू लागले.  अशी संस्कृती म्हणजे एक फार मोठा फरक होतो, जुन्यातून नव्यात हळूहळू चालत न जाता एकदम उडी मारून नव्या जमान्यात गेल्यासारखे होते, व या नव्या संस्कृतीचा नव्या यांत्रिक युगाशी फार निकट संबंध आहे.  त्यामुळे नव्या अडचणी, नवे प्रश्न निघतात, पण त्याबरोबर या अडचणीतून वाटा व या प्रश्नांची उत्तरेही सापडतात.

शिक्षणातील वाङ्मयाचा भाग मला विशेष प्रिय आहे व मला प्राचीन भाषांचे विशेष कौतुक आहे. परंतु मुलामुलींच्या शिक्षणात पदार्थविज्ञानशास्त्र, रसायनशास्त्र व विशेषत: जीवशास्त्र या सार्‍या शास्त्रांचा थोडाफार तरी प्राथमिक अभ्यास अवश्य असला पाहिजे असे माझे निश्चित मत आहे.  तसा अभ्यास झाला तरच त्यांना आधुनिक जगाचे काही ज्ञान होऊन त्यात त्यांचा जम बसेल व निदान काही अंशाने तरी त्यांच्यात शास्त्रीय वृत्तीची वाढ होईल.  विज्ञानशास्त्राच्या व आधुनिक यंत्रविद्येच्या बळावर मनुष्यजातीचा ज्या मोठमोठ्या गोष्टी साधता आल्या आहेत आणि (त्याहीपेक्षा अधिक गोष्टी लवकरच साधता येतील हे नक्की) शास्त्रीय उपकरणे, यंत्रे यातून जे काही अप्रतिम चातुर्य दिसून आले आहे, शक्ती पाहिजे असेल तर वाटेल तेवढी प्रचंड शक्ती पुरविणारी परंतु अणुरेणूंचेही मान दाखविणारी यंत्रे निघाली आहेत.  साहसाने चालवलेले प्रयोग व त्यातून निघालेल्या सिध्दान्तांचा उपयोग यामुळे हल्लीच्या काळातले अनंत प्रकार साध्य झाले आहेत.  भोवतालच्या निसर्गसृष्टीत चाललेल्या घडामोडी व क्रियाप्रक्रिया यांतील काही ओझरती दृश्ये पाहता येत आहेत, विविध शास्त्रांतून असंख्य कार्यकर्त्यांच्या हातून कल्पना, व प्रत्यक्ष कृती यांचा भव्य मांडलेला आहे, हे सारे पाहून आणि हे सर्व काही मानवी बृध्दीने साध्य केले आहे हे विशेषत: लक्षात आले म्हणजे काही वेगळेच आश्चर्य वाटू लागते.

 

मोठेमोठी यंत्रे व त्यांच्यावर चालणारे उद्योगधंदे ह्यांच्या हिशेबाने एक प्रकारची अर्थव्यवस्था व केवळ ग्रामोद्योगापुरती दुसर्‍या प्रकारची अर्थव्यवस्था ह्या अगदी दोन भिन्न व्यवस्था एकाच वेळी एकाच देशात चालविता येतील काय ?  ते काही शक्य कोटीतले दिसत नाही, कारण त्यांपैकी कोणती तरी एक व्यवस्था अखेर दुसरीला मारक होऊन एकटीच शिल्लक राहणार आणि ती म्हणजे मोठ्या यंत्रावर आधारलेली यात शंका नाही.  अर्थात, कायद्याच्या जोरावर ती दडपून टाकली, साधी चढाओढ होऊ दिली नाही तरच ती दडपली जाईल.  सारांश असा की उत्पादन व अर्थव्यवस्था यांचे हे जे दोन प्रकार आहेत हे दोन्ही प्रकार एकाच वेळी चालू ठेवून त्यांचा मेळ कसा घालावयाचा इतक्यापुरताच साधा असा हा प्रश्न नाही.  ह्यातला एक जोरात-वरचढ राहणार व दुसरा म्हणजे काही उरलेसुरले असेल तेवढे काम करण्यापुरता कशीबशी मिळेल तेवढी जागा धरून राहणार.  यंत्रविद्योत जे अगदी अद्ययावत शोध लागले असतील ते उपयोगात आणून त्यावर आधारलेली जी अर्थव्यवस्था असेल तीच अर्थात प्रभावी ठरणार.  यंत्रांचा उपयोग करून घेताना मोठमोठी यंत्रे वापरण्यात अधिक लाभ आहे म्हणून तीच वापरणे अवश्य आहे असे शास्त्राच्या दृष्टीने ठरले तर तसलीच यंत्रे वापरणे व त्यांच्यामुळे होणारे सारे परिणाम व परिस्थिती पत्करणे भाग आहे.  हल्ली शास्त्रीय दृष्ट्या मोठी यंत्रे वापरणेच योग्य ठरले आहे.  तेव्हा त्याबरोबरचे सारे आलेच.  यंत्रांचा वापर करण्यात हिशेबाने कारखाने वेगवेगळ्या ठिकाणी चालवावे असे ठरले तर ते तसे करणे चांगले, पण काहीही ठरवावयाचे असले तरी शास्त्रीय दृष्ट्या जो प्रकार अद्ययावत असेल तोच घेतला पाहिजे, काहीही झाले तरी, उत्पादनाच्या बाबतीत निरुपयोगी झालेले जुनाट प्रकार वापरणे म्हणजे उत्पादनात सुधारणा व वाढ थांबविणे होय.  फार तर तात्पुरता, वेळ मारून नेण्यापुरता उपाय म्हणून जुन्या पध्दतीच्या यंत्रविद्या व अर्थव्यवस्था काही काळ वापरलेली चालेल.

आजकालचे जग व त्या जगाला ज्या परिस्थितीला तोंड द्यावयाचे आहे त्या परिस्थितीत महत्त्वाच्या ज्या गोष्टी आहेत त्यावरून उद्योगधंद्यात वापरावयाची यंत्रे विशालच असणे अवश्य आहे हे निश्चित दिसत असताना लहानसहान यंत्रे सोईची की विशाल यंत्रे सोईची हा वाद घालीत बसणे म्हणजे तर्‍हेवाईकपणा वाटतो.  परिस्थितीतील महत्त्वाच्या गोष्टींमुळेच हिंदुस्थानातसुध्दा हल्ली विशाल यांत्रिक कारखान्यांची आवश्यकता सिध्द झालेली आहे आणि तेथे अगदी जवळच्या भविष्यकाळात यांत्रिक उद्योगधंद्यांचे युग येणार याबद्दल कोणालाच शंका उरली नाही.  त्या मार्गाने हिंदुस्थान देशाची प्रगती पुष्कळच झालेली आहे.  यांत्रिक उद्योगधंदे जे विशाल प्रमाणावर व्हायचे ते काही योजना न करता वाटेल तसे स्वैरपणे होऊ दिले तर त्याचे काय दुष्परिणाम होतात ते हल्ली स्पष्ट ओळखता येऊ लागले आहे.  हे वाईट परिणाम मोठ्या प्रमाणावर कारखाने चालविल्यामुळे होतात का त्या कारखान्यांच्या पाठीमागे त्यांचा आधार म्हणून जी सामाजिक व आर्थिक व्यवस्था असते त्यातून उद्‍भवतात हा प्रश्न वेगळा.  आर्थिक व्यवस्थेमुळे जर हे वाईट परिणाम होत असतील तर खरोखर म्हणजे ती अर्थव्यवस्था बदलण्याची तजवीज करायला लागले पाहिजे, उद्योगधंद्यांत तंत्राच्या दृष्टीने जी अवश्य व इष्ट सुधारणा होत जाते तिला दोष देत बसण्यात अर्थ नाही.

खरोखर महत्त्वाचा प्रश्न आहे तो देशात मालाचे उत्पादन करण्याच्या कामी परस्परविरोधी अशा वेगवेगळ्या साधनांपैकी व पध्दतींपैकी प्रत्येक प्रकार किती प्रमाणात घेऊन योग्य मेळ बसवावा कसा हा नसून देशात जी साधने, ज्या पध्दती उत्पादनाकरता वापरीत यांच्याहून अंगच्या गुणाने अगदी वेगळ्या, नव्या साधनांचा व पध्दतींचा उपक्रम सुरू करावा की काय असा प्रश्न आहे.  हे अगदी नवे वेगळे प्रकार आले की त्याबरोबर समाजरचनेवर होणारे त्यांचे परिणाम आलेच.  नव्या प्रकारांत जे भिन्न गुण येतात ते राजकीय व आर्थिक दृष्ट्या तर महत्त्वाचे आहेतच पण शिवाय सामाजिक व मानसिक दृष्ट्याही ते तितकेच महत्त्वाचे आहेत.  विशेषत: हिंदुस्थानापुरते पाहिले तर इतका काळ लोटून गेला तरी अद्याप आम्ही विचार व आचारांच्या बाबतीत जुन्या प्राचीन वळणाला इतके जखडून बांधलेले राहिलो आहोत की नव्या कल्पना आम्हांला सुचण्याकरता, नवी क्षितिजे डोळ्यांसमोर येण्याकरता काही नवे अनुभव, नवी विचारसरणी आम्हांला अवश्य आहे.  आमच्या जीवनात जी निष्क्रियतेची वृत्ती आली आहे ती या नव्या अनुभवांनी, नव्या विचारसरणींनी पालटेल व त्या वृत्तीत चैतन्य सक्रियता येऊन आमची बुध्दी कार्यप्रवण व साहसी बनेल.  परिस्थितीत जसजसे नवे प्रसंग उद्‍भवतील तसतसे आपल्या बुध्दीला या नव्या प्रसंगांना तोंड देणे भाग झाल्यामुळे आपल्याला या नव्याशी जुळवून घ्यावे लागेल व नवे अनुभव येत जातील.

 

जी. डी. एच. कोल या अर्थशास्त्रज्ञ विद्वानाने म्हटले आहे, ''खादीच्या धंद्याचे संवर्धन करावे अशी जी चळवळ गांधींनी चालविली आहे ती म्हणजे भूतकालाचे पुनरुज्जीवन करावे अशा रम्य मानसचित्रात गुंगून त्यात रंग भरण्याकरता उतावीळ झालेल्या वेड्या पिराचे खूळ नाही, खेड्यातील लोकांचे दारिद्र्य कमी करावे, खेड्यांचा दर्जा वाढवावा म्हणून त्या हिशेबाने केलेला तो एक प्रत्यक्षातला व्यवहारी प्रयत्न आहे.''  तो प्रयत्न तर तसा होताच पण आणखी कितीतरी अर्थ त्या प्रयत्नात भरलेला होता.  या प्रयत्नामुळे देशातल्या सार्‍या लोकांना शेतकर्‍यांचा विचार तो गरीब झाला तरी एक आपल्यासारखा माणूसच आहे ह्या दृष्टीने करणे भाग पडले; चमचम चकमकणार्‍या चार-दोन शहरांपलीकडे जागच्या बाजूला हा खेड्यातील शेतकर्‍यांच्या दारिद्र्याचा, दैन्याचा खड्डा आवासून उभा आहे हे उमजू लागले; देशाची स्थिती सुधारली, देशाला स्वातंत्र्य आले, याची खरी खूण म्हणजे चारदोन नवकोट नारायण झाले.  काही वकिलांचे किंवा चार पांढरेपेशांचे चांगले चालले, चारदोन कनिष्ठ वरिष्ठ कायदेमंडळे निघाली ही नसून, ह्या शेतकर्‍याला समाजात किती मान मिळतो, त्याचासंसार किती सुधारला हीच खरी खूण आहे हे महतत्वाचे तत्त्व या प्रयत्नामुळे समजले.  आंग्लविद्याविभूषित ही एक नवीन जात, हा वेगळाच वर्ग, ब्रिटिशांनी आमच्या समाजात काढला होता, तो बाकीच्या जनतेपासून अलग पडून आपल्या एका वेगळ्या जगात वावरत होता, व त्याने ब्रिटिशांविरुध्द काहीही निषेधाची मोहीम चालविली असली तरीसुध्दा, तेव्हासुध्दा त्याला त्याच ब्रिटिशांच्या तोंडाकडे पाहून चालावे लागे.  सामान्य जनता व सुशिक्षित वर्ग यांच्यात आडवा पडलेला हा खंदक गांधींनी थोडाफार भरून काढला व ह्या सुशिक्षितांना तोंडे फिरवून आपल्या देशबांधवांकडे पाहणे भाग पडले.

यंत्रांचा उपयोग करण्याबाबत गांधींच्या मतात हळूहळू पालट होत असलेला दिसत होता.  ''यंत्रे वापरायला हरकत नाही, पण कोणी यंत्राचाच हव्यास धरला तर त्याला माझा विरोध आहे'', असे ते म्हणतात.  ''खेडोपाड्यांतून घरोघरी जर आपल्याला वीज खेळवता आली तर खेडुतांनी आपल्या धंद्याची उपकरणे विजेवर चालवायला माझी हरकत नाही.''  निदान आजच्या परिस्थितीत तरी प्रचंड यंत्रसामग्रीवर धंदा म्हटला की त्याच्या मागोमाग सत्ता व संपत्ती काही विविक्षित लोकांच्या हातात गोळा व्हावयाचीच असे गांधींचे मत होते.  ''काही थोड्या लोकांच्या हातांत सत्ता व संपत्ती साठावी या उद्देशाने यंत्रांचा उपयोग करणे मला पाप वाटते, अन्याय वाटतो.  हल्लीच्या काळात यंत्राचा उपयोग असाच होतो आहे.''  प्रचंड यंत्राच्या साहाय्याने चालणारे मोठमोठे नाना प्रकारचे कारखाने, अनेक धंद्यांना लागणारी सामग्री तयार करणार्‍या मोक्याच्या उद्योगधंद्यांचे कारखाने व सार्वजनिक उपयुक्ततेची कामे सांभाळणारे कारखाने, यांची आवश्यकता आहे असेसुध्दा त्यांना अलीकडे पटू लागले होते, पण त्यांची अट अशी होती की, हे सारे कारखाने सरकारी मालकीचे असले पाहिजेत व त्यांच्या मते महत्त्वाचे असे काही जे हस्तव्यवसायाचे छोटे धंदे होते, त्या धंद्यांवर या मोठ्या धंद्यांचे आक्रमण होऊ नये.  त्यांच्या स्वत:च्या कार्यक्रमाबद्दल ते म्हणत, ''आर्थिक समतेच्या भरभक्कम पायावर जर हे बांधकाम उभारले नाही तर ते म्हणजे एक वाळूवर बांधलेले घर ठरेल.''

याप्रमाणे, खेडेगावातून हस्तव्यवसायाचा उद्योग व लहान प्रमाणावरचे धंदे करावे असा पुरस्कार मनापासून करणारेसुध्दा, मोठ्या प्रमाणावर यांत्रिक उत्पादन चालविणे अशक्य आहे,  अपरिहार्य आहे हे ओळखून चालले आहेत, त्यांची इच्छा एवढीच की तसल्या यांत्रिक उत्पादनाचे क्षेत्र होता होईतो मर्यादित ठेवावे.  या मतांचा गोळाबेरीज अर्थ हा की, उत्पादन व अर्थव्यवस्थेच्या ह्या दोन प्रकारांपैकी भर कोणत्या प्रकारावर द्यावा, त्यांचा एकमेकांशी जम कसा बसवावा एवढाच काय तो वादाचा प्रश्न राहतो.  आजच्या जगाची जी परिस्थिती आहे तिच्या संदर्भाने अर्थ लावू म्हटले तर, राष्ट्रांना एकमेकांवर अवलंबून राहावे लागते हे तत्त्व मान्य करूनही एखाद्या राष्ट्राला त्यातल्या त्यातच राजकीय वा आर्थिक दृष्ट्या स्वतंत्र राहावयाचे असेल तर त्या देशाने यांत्रिक उत्पादन फार मोठ्या प्रमाणावर चालविले पाहिजे, शक्ती निर्माण करण्याच्या आपल्याजवळच्या सर्व साधनांचा अधिकात अधिक उपयोग करून घेतला पाहिजे, हे कोणीही मान्य करील.  तसेच राहणीचे मान जर खूप वरच्या दर्जाचे करावयाचे असेल व ते तसे टिकवून ठेवावयाचे असेल व जनतेचे दारिद्र्य नाहीसे करावयाचे असेल तर जीवनाच्या प्रत्येक क्षेत्रात त्या राष्ट्राला आधुनिक यंत्रविज्ञानाचा उपयोग केल्याखेरीज गत्यंतर नाही.  यंत्राच्या साहाय्याने संपत्ती व सुबत्ता मिळविण्याच्या कामात एखादा देश मागे पडला तर त्यामुळे जगातील राष्ट्रांच्या शक्तीत जो एक समतोलपणा संभाळला गेला पाहिजे तो वारंवार बिघडत राहील, अधिक शक्तिमान राष्ट्रांच्या आक्रमक वृत्तींना उत्तेजन मिळेल.  अशा मागासलेल्या राष्ट्राला आपले राजकीय स्वातंत्र्य सांभाळता आले तरी ते नावापुरतेच राहणार, त्या राष्ट्रावरची आर्थिक सत्ता हळूहळू दुसर्‍या राष्ट्राकडे जाऊ लागणार.  ह्या मागासलेल्या राष्ट्राला ठरलेला आपला स्वत:चा जीवनादर्श सांभाळण्याकरता आपला अर्थव्यवहार लहान प्रमाणावर ठेवण्याची खटपट करावी लागेल, परंतु आर्थिक सत्ता परकीयांच्या हाती गेल्यामुळे ती खटपट फुकट जाईल.  सारांश हा की ग्रामोद्योग व लहान छोटे धंदे यांच्यावरच मुख्यत: देशाची अर्थव्यवस्था बसवू पाहिले तर त्या प्रयत्नात अपयश नक्की येणार.  अशा प्रयत्नांनी देशातल्या अडचणी दूर होणार नाहीत, देशाचे स्वातंत्र्य टिकणार नाही व जगातल्या राष्ट्रांच्या पंक्तीत देशाला जागा न मिळता फारतर एखादा आश्रित म्हणून त्याची कोठेतरी कोपर्‍यात सोय लागेल.

   

माझे मत ट्रॅक्टरसारखी यांत्रिक शेतीची अवजारे, मोठी यंत्रसामग्री वापरावी असे आहे, आणि माझी अशी खात्री झाली आहे की, शेतीच्या धंद्यात झालेली गर्दी कमी करण्याकरिता दारिद्र्य कमी करून लोकांचे राहणीचे मान वाढविण्याकरिता, देशाचे संरक्षण करण्याच्या दृष्टीने अवश्य ती सामग्री तयार करण्याकरिता व अशा इतर अनेक उद्देशांनी देशात यंत्राच्या साहाय्याने झपाट्याने उद्योगधंद्यांची वाढ करणे अवश्य आहे.  पण त्याचप्रमाणे माझी अशीही खात्री झाली आहे की, या यांत्रिकीकरणापासून होणारा लाभ पुरा आपल्या पदरात जाडून घ्यावयाचा असला व त्यात असलेले अनेक धोके टाळावयाचे असले तर अगदी जपूर योजना केली पाहिजे, त्याकरिता अवश्य ते फेरफार करून नीट जम बसविला पाहिजे, तसे झाले तरच उपयोग.  चीन व हिंदुस्थानसारखे स्वतंत्र जुनी परंपरा उद्याप भरभक्कम कायम असलेले परंतु देशाची सर्वांगीण वाढ काही ऐतिहासिक कारणामुळे खुंटलेले जे देश आहेत, त्यांतून आजच्या स्थितीला या असल्या योजनांची फारच गरज आहे.

चीनमध्ये चालू असलेल्या 'उद्यांगधंद्यांच्या सहकारी संस्था' मला विशेष आवडल्या व मला असे वाटते की, अशा तर्‍हेच्या संस्था हिंदुस्थानला फार विशेष सोयीच्या आहेत.  हा प्रकार हिंदुस्थानातील पार्श्वभूमीशी जमेल, त्यामुळे लहान लहान धंद्यांतून लोकशाहीच्या पायावर प्रगती करता येईल, व लोकांना सहकार्याची सवय लागेल.  मोठमोठ्या कारखान्यांना जोड म्हणून ह्या प्रकाराचा उपयोग होईल.  हिंदुस्थानात प्रचंड कारखान्यांची वाढ कितीही झपाट्याने झाली तरी लहानसहान खेडोपाड्यांतून करता येण्याजोग्या हस्तव्यवसायाच्या धंद्यांना वाटेल तेवढे भरपूर क्षेत्र मोकळे राहणारच आहे, हे लक्षात घेतले पाहिजे.  खुद्द रशियात मालक तोच कारागीर या प्रकारे चालविलेल्या अनेक धंदेदुकानांच्या ज्या सहकारी संस्था आहेत त्यांच्या कार्यामुळे त्यांना देशाच्या उद्योगधंद्यांच्या वाढीत महत्त्वाचा भाग घेता आला आहे.

यांत्रिक शक्तीसाठी विजेचा उपयोग वाढत चालला आहे, त्यामुळे लहान प्रमाणावर चालविलेल्या धंद्यांची वाढ सुलभ होते व अशा छोट्या धंद्यांना, आर्थिक दृष्ट्या, मोठ्या धंद्यांशी चढाओढ करणे शक्य होते.  शिवाय मोठे कारखाने एकाच ठिकाणी वाढवीत बसण्यापेक्षा ते अनेक ठिकाणी पांगून असावेत असे पुष्कळांचे मत होत चालले आहे.  प्रत्यक्ष हेन्री फोर्ड याचेही असेच मत आहे.  प्रचंड यांत्रिक कारखान्यांनी गजबजलेल्या मोठ्या शहरातून राहावे लागल्यामुळे खेडेगावाची शेतीची मोकळी माती माणसाच्या अंगाला लागेनाशी होते व ह्या हानीमुळे मानसशास्त्रदृष्ट्या व प्राणिजीवनशास्त्रदृष्ट्या मनुष्याला अशा राहणीत जे अनेक धोके आहेत ते हल्ली विज्ञानशास्त्रज्ञ दाखवून देऊ लागले आहेत.  काही शास्त्रज्ञांचे तर असे मत आहे की, खेडेगावातून राहून काळीची मोकळी माती माणसाच्या अंगाला लागत राहिली तरच मानववंश टिकणार, म्हणून मानववंश जगण्याकरता खेडेगावात राहून धरणीमातेच्या मांडीवर लोळणे अवश्य आहे.  लोकवस्ती विरळ पांगून राहून जमिनीशी दाट संबंध राखूनही आधुनिक सुधारणा व संस्कृती यात असलेल्या सुखसोयींचा उपभोग घेणे आजकालच्या शास्त्रीय शोधांमुळे उपलब्ध झालेल्या साधनांमुळे शक्य झालो आहे हे एक सुदैवच म्हणायचे.

शास्त्रीय व आर्थिक दृष्ट्या हे सारे जे काय असेल ते असो, पण अलीकडच्या काळात गेली काही दशक वर्षे हिंदुस्थानात आमच्यापुढे प्रश्न आहे तो असा की, आहे त्या परिस्थितीत, परकीय सत्तेचे व त्याबरोबरच त्या सत्तेच्या हितसंबंधी गोतावळ्यांचे जोखड मानगुटी बसलेले असताना, देशातल्या सर्वसामान्य जनतेत पसरलेले दारिद्र्य हटवावे कसे, स्वावलंबनाची स्वत:च्या बळावर काही उद्योग करण्याची वृत्ती या जनतेत आणावी कशी?  कोणताही काळ घेतला तरी, हस्तव्यवसायाचे छोटे धंदे खेडोपाडी चालविण्याच्या बाजूने पुष्कळ समर्थन करता येण्याजोगे आहेच, पण त्यातल्या त्यात आमची जी देशातली परिस्थिती होती ती पाहता निव्वळ व्यवहार दृष्टीने आम्हाला करता येण्यासारखी गोष्ट म्हणजे हे छोटे धंदेच होते.  आम्ही हा उपक्रम चालविताना ज्या रीतीने चालविला ती रीत सर्वोत्तम किंवा सगळ्यांत सोईची नसेलही.  तो सारा प्रश्न फार मोठा, कठीण व गुंतागुंतीचा होता, व आम्हाला वेळोवेळी सरकारच्या दडपशाहीला तोंड द्यावे लागत होते.  आम्हाला वेगवेगळे प्रयोग करीत राहून त्यात ज्या चुका होतील त्यांचा अनुभव घेतघोत हळूहळू शहाणे होण्याचा मार्ग काय तो मोकळा होता.  आरंभापासूनच सहकारी संस्थांवर आम्ही भर देऊन त्यांना उत्तेजन दिले असते व घरोधरी खेड्यापाड्यातून वापरता येण्याजोग्या छोट्याछोट्या यंत्रांत सुधारणा करण्याच्या दृष्टीने यंत्रविद्या व विज्ञानशास्त्र यांतील तज्ज्ञांचे साहाय्य जास्त घेतले असते तर बरे झाले असते असे मला वाटते.  आता ह्या ग्रामोद्योग संस्थांमधून सहकारी तत्त्व अमलात आणले जात आहे.

 

ही अशी गांधींची विचारसरणी होती खरी, पण प्रत्यक्ष जीवनात संसारातल्या अडचणी हिशेबात न घेता आपल्या कल्पनेने काढलेल्या अद्‍भुत सृष्टीत रंगून जाऊन व त्या स्वप्नातच दंग होऊन बसणे त्यांच्या प्रकृतीतच नव्हते.  केवळ टक्क्यांचा हिशेब पाहणार्‍या व्यवहारदक्ष गुजराथ प्रांतात त्यांचा जनम; तेथील खेड्यातील, त्यातील ग्रामीण जीवनाची माहिती त्यांच्याइतकी कोणालाच नव्हती.  त्यांच्या स्वत:च्या त्या अनुभवामुळेच त्यांनी आपला सूतकताई व ग्रामोद्योगाचा कार्यक्रम काढला.  उद्योगधंदा मिळत नसल्यामुळे सर्वस्वी किंवा अंशत: बेकार पडलेल्या लाखो लोकांना काही आधार द्यावयाचा असेल, नुसते बसून राहाून जागच्या जागी कुजण्याची जी साथ सार्‍या देशभर पसरून सर्वसामान्य जनता बधीर होत चालली होती, ती साथ बंद पाडावयाची असेल, ग्रामीण जनतेपुढे ठेवल्या जाणार्‍या आदर्श स्थितीची उंची थोडी का होईना पण सर्वांना साधेल अशी वाढवावयाची असेल, नुसते वार्‍यावर सोडून दिलेल्या भणंग भिकार्‍यासारखे मदतीकरता ज्याच्या त्याच्या तोंडाकडे पाहात न बसता स्वत:च्या बळावर काही उद्योग करावा अशी शिकवण त्यांना द्यायची असेल, आणि हा सारा खटाटोप, सारा उद्योग फारसे भांडवल न लागता करावयाचा असेल, तर गांधींनी काढलेल्या मार्गावाचून दुसरा काही उपाय दिसत नव्हता.  परकीय सत्ता व परिस्थितीचा फायदा घेऊन अन्यायाने चाललेले शोषण यांतून आपोआप उद्‍भवणारी संकटे व परिस्थितीत सुधारणा घडवून आणण्याकरता एखादी विशाल योजना अमलात आणून ती शेवटपर्यंत पार पाडण्याकरता अवश्यक त्या स्वातंत्र्याचा अभाव ह्या अडचणी तर देशापुढे उभ्याच होत्या, पण ह्याखेरीज आणखी एक प्रश्न देशापुढे असा होता की, आमच्याजवळ आमच्या देशातले असे भांडवल फार थोडे होते व मनुष्यबळ मात्र वाटेल तितके होते.  तेव्हा काही कामधंदा नाही म्हणून काहीही उत्पादन न होता फुकट चाललेले हे मनुष्यबळ काही उपयुक्त कार्यात कसे गुंतवावे हा मोठा प्रश्न पडला होता.  एखादे मात्र यंत्रावाचून नुसते माणसाकरवी केले व तेच काम यंत्रांच्या साहाय्याने केले तर या प्रत्येक प्रकारात शक्ती किती लागते ह्याचा हिशेब काढून त्यांची तुलना करण्याचा मुर्खपणा काही लोक करतात.  मोठे यंत्र घेतले तर ते एकच काय पण दहा हजार माणसांचे काम एकटे यंत्र करू शकेल, पण एका यंत्राकडून काम करवून त्यापायी जर ही दहा हजार माणसे काम नाही म्हणून स्वस्थ बसण्याचा प्रसंग आला तर एकंदर समाजाच्या नफातोट्याच्या हिशेबाने अशा यंत्राचा उपयोग म्हणजे एकंदर समाजाचा तोटाच ठरतो; समाजात हल्ली चालू असलेली कामाची व्यवस्था बदलण्याचा लांबवरचा विचार करून तशी काही योजना असली तर गोष्ट वेगळी.  पण आपल्याजवळ मुळात असले यंत्रच नसले तर मनुष्यबळ व यंत्रबळ यांची ही तुलना करण्याचे कारणच नाही.  उत्पादन करण्याच्या कामी आपल्याजवळ आहे ते मनुष्यबळ वापरण्यात राष्ट्राला व व्यक्तीला दोघांनाही निव्वळ फायदाच पदरात पडणार.  यंत्रशक्ती वापरात आणावयाची ती त्या यंत्रामुळे किती माणसांच्या उद्योगधंद्याची सोय होते ते प्रथम पाहून मग यंत्रे आणली व त्या यंत्रांमुळे लोकांचे काम सुटून बेकारीत भर पडत नाही याची खबरदारी ठेवली तर अशा यंत्राकरवी शक्य तितके अधिक प्रमाणावर काम घेण्याचा उपक्रम करावा,  त्याला अवश्य विरोधच केला पाहिजे असे नाही.

यंत्रशक्तीच्या साहाय्याने उद्योगधंद्यांची खूप वाढ केलेले परंतु आकाराने अगदी छोटे असे पश्चिमेकडचे देश व रशिया किंवा अमेरिका यांच्यासराखे विरळ वस्तीचे मोठे देश यांच्याशी हिंदुस्थानची तुलना करण्यात दिशाभूल होते.  पश्चिम युरोपमध्ये उद्योगधंदे यंत्रसाहाय्याने चालविण्याचे काम गेली १०० वर्षे वाढत वाढत आलेली आहे व एवढ्या अवधीत लोकसंख्येचा या यंत्रयुगव्यवस्थेशी जम हळूहळू बसत आला आहे.  प्रथम आरंभी लोकसंख्या झपाट्याने वाढली, नंतर तेवढीच स्थिर झाली व आता लोकसंख्या कमी होते आहे.  रशिया किंवा अमेरिकन संयुक्त संस्थाने यांतील लोकसंख्या वाढत असली तर मुळातच थोडी व त्यांच्या देशातून पडीत जमिनीची वाटेल तेवढी विशाल क्षेत्रे मोकळी आहेत.  तेथे जमीन वहितीस आणावयाची म्हटले तर मोठाले यांत्रिक नांगर वगैरे यांत्रिक अवराजावाचून चालणे अशक्य.  गंगा नदीच्या खोर्‍यातल्या दाट वस्तीच्या प्रदेशात जेथे लाखे लोकांचे पोटाचे साधन शेतीवरचा कामधंदा हेच अद्याप आहे, तेथे ही असली यंत्रे कशी काय अवश्य आहेत ते कळत नाही.  याशिवाय आणखीही पुष्कळ भानगडी या यंत्रापायी निघत असतात, त्या अमेरिकेतसुध्दा निघाल्या आहेत.  हिंदुस्थानात आज हजारो वर्षे शेती चालता चालता जमिनीचा कस पार संपल्यासारखा आहे.  इकडची जमीन यांत्रिक नांगर लावून खूप खोलीपर्यंत उलथली गेली तर जमिनीचा कस आणखी कमी होत जाईल की काय, जमीन धुपून जाईल की काय?  हिंदुस्थानात रेल्वेचे-रस्ते तयार केले व त्याकरता ठिकठिकाणी भराव घालून मोठमोठे बांध घातले तेव्हा त्या प्रदेशातून आपोआप पाणी वाहून जाण्याची काय निसर्गत:च सोय होती, काय करावी याचा काही विचारच झाला नाही.  पावसाचे पाणी आपोआप वाहून जाण्याची निसर्गत:च जी काय सोय होती तिच्यात या बांधांमुळे घोटाळा झाला व त्याचा परिणाम असा झाला की, वारंवार पुरांचा त्रास वाढत्या प्रमाणावर होऊ लागला, शेतजमिनी धुपून जाऊ लागल्या व जिकडे तिकडे हिंवताप पसरू लागला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......