गुरुवार, आँगस्ट 22, 2019
   
Text Size

मोरी गाय

वनमालेने ‘ये वनमालाधार गोपाळा’ चरण घोळून घोळून म्हटला. गोठ्यात मोरीसुद्धा तो चरण म्हणत होती. गीत थांबले. गोपाळाची सुरेल मुरली तशीच वाजत होती. थांबली मुरली.

“मला हे गाणं फार आवडत. भाव गोड, चाल गोड, शब्द गोड-” वनमाला म्हणाली.

“तू मोघम सांगितलंस, पण त्यात ते कोणते शब्द तुला जास्त आवडले, सांगू ?” गोपाळ म्हणाला.

“सांगा.”

“ज्यात तुझं नाव आहे तो चरण तू घोळून घोळून म्हटलास. मी तो चरण मुळीच म्हटला नसता.” गोपाळ म्हणाला.

“म्हटलं, माझं नाव त्यात नसून आपलं वर्णन त्यात आहे. ‘वनमालाधर गोपाळ’ असं आहे. आपल्या प्रिय वस्तूचं नाव आहे, म्हणून तो चरण मला आवडला.” वनमाला म्हणाली.

“आपण गोठ्यातून जाऊन येऊ चल. शेण वगैरे ओढून घेऊ. दोघेही निघाली. वनमालेने हातात कंदील घेतला होता. गोठ्यात गायी सुखाने बसल्या होत्या. मोरी सुखावली होती. त्या मंगल मो-या गायीने वनमालेला आशिर्वाद दिला. “बाळे, तुझाही कुसवा धन्य होऊ दे. तुझ्याही पोटी ध्येयवादी सत्त्वनिष्ठ, सुंदर, समर्थ, तेजस्वी, धर्मपूजक, सत्यवेधक, प्रेमळ व दयाळू बाळ येवो. तूही पुत्रवती हो.”

मोरी गाय आता चांगली भरदार दिसे. तिला गाजरे व इतर फळे गोपाळ चारी. तिच्या अंगावर तेज दिसू लागले. आपल्या पोटी गर्भ राहावा असे तिला वाटे. तिला गर्भ राहिला. तिची कळी वाढू लागली. तिच्या अंगप्रत्यंगातून जणू तेज ठिपकत होते. वनमाला म्हणे, “कशी दिसते मोरी गाय ? जणू भूषण आहे आपल्या ह्या छोट्या संसाराच ! भारतातील गायी अशा झाल्या पाहिजेत.”

सकाळचे दूध थोडे घरात ठेवून बाकीचे गोपाळ विकून येऊ. बाजाराच्या दिवशी घरात ठेवून बाकीचे गोपाळ विकून येई. बाजाराच्या दिवशी घरात जमलेले तूप तो विकी. मळ्यातला भाजीपालाही त्या दिवशी न्यायचा. आता पावसाळ्यात पुष्कळ भाज्या लावल्या होत्या. दोघांपुरते धान्यही तो पेरी. गोपाळने आता एक लहानसा मुलगा कामाला ठेवला. तो तेथेच जेवी. त्याचे नाव सावळ्या.

वनमालेलाही आता दिवस गेले होते. तिला सारे काम उरकत नसे आणि दिवसेंदिवस कामही वाढत होते. आता आणखी गायी विणार होत्या, म्हणून सावळ्याला गोपाळने ठेवले होते. सावळ्याला काम आवडे.

गोपाळचे गोपालन-कार्य अशा प्रकारे चालले होते. मोरी मोठ्या सुखात नांदत होती. ती तेथील आराध्यदेवता होती.

 

वनमाला घरात आवराआवर करत होती. “आज मांजरी कुठं गेली ? केव्हाची दिसली नाही. जरा हाक तरी मारावी.” वनमाला म्हणाली. “मनी-मनी-मनी-मनी-” गोपाळ मनीमाऊस हाक मारु लागला. मनीमाऊस दूध घातले. बाकीचे विरजण्यात आले. वनमालेने चूल सारवली. तवा-भांडी घासली. अंगणात चटई पसरुन गोपाळ एकतारीवर भजन करत होता. गोड, भक्तिपूर्ण पदे गोपाळ म्हणत होता. भांडी घासता घासता वनमाला म्हणाली, “ते परवा नवीन पाठ केलेलं गाणं म्हणा ना. ते मला फार आवडत.”

“तूच लौकर ये व म्हण. मी येऊ का विसळायला नाही तर ? निदान, म्हणजे तरी लौकर येशील !” गोपाळ म्हणाला.

“माणसाला खरं यायचं असतं तेव्हा तो विचारतो वाटंत ? मी नाही म्हणेन माहीतच आहे तुम्हाला. मी तुम्हांला भांडी घासायला लावली तर ती मोरी गाय हसेल.” असे म्हणत म्हणत वनमाला भांडी घेऊन घरात गेली.

“झाली होती वाटतं घासून ! तू विसळीतच होतीस म्हणून बोलावलं नाहीस. पण नीट घासलीस ना ? नाही तर भांडी रागवायची हो !” गोपाळ म्हणाला.

“पाहा कशी घासली आहेत ती. दुधाची व इतर सारीच कशी आरशासाऱखीच स्वच्छ असतात.”

“आपली आपण करी स्तुती, तो एक मूर्ख !” असे रामदास स्वामींनी म्हटलं आहे. स्वतःच आरशासारखी स्वच्छ म्हणून घे !” गोपाळ म्हणाला.

“मी म्हणू गाणं ? तुम्ही अलगुजावर वाजवा.” वनमाला म्हणाली.

गोपाळ वाजवू लागला. वनमाला आपल्या कोमल गळ्याने गाणे म्हणू लागली. गोठ्यातील गायी एकू लागल्या. स्नेहाळ, संगीतप्रिय मोरी संगीत-सागरात पोहू लागली.

हसवी मम भारत देशा
अवतरुनि सख्या संहरि क्लेशा ।।

ठायी ठायी गायी हसू दे
भरलेली तत्कास दिसू दे
प्रकटव जनगण वैभवरेषा।।

ज्ञान विकसो विद्या विलसो
सकळा सुंदर सुकला हासो
रमव सरस्वती-लक्ष्मी सुवेषा।।

ये वनमालाधर गोपाळा
ये गोविंदा ये घननीळा
चरण तुझे शुभ दावी रमेशा।।

 

गोपाळ मोरीला घेऊन आपल्या आश्रमात आला. एका बाजूला स्वच्छ, सुंदर गोठा होता. त्यात दहा गायी, दोन सांड होते. दोन-चार वासरे एका बाजूला होती. बाग होती. मळा होता, सायंकाळ होत आली होती. गोपाळने गाय अंगणात उभी केली. त्याची पत्नी वनमाला, तिने तिची पूजा केली. “तिची दृष्ट काढ” गोपाळ म्हणाला. गोपाळच्या भावना त्याची पत्नी ओळखी. वनमालेने दृष्ट काढली. मोरीला सुंदर व स्वच्छ गोठ्यात आणले. तिला पाणी पाजले. किती दिवसांत तिला असे सुंदर, निर्मळ जल मिळाले नव्हते. गोपाळने मोरीपुढे कडबा टाकला. “मो-ये, खा हो पोटभर. माते, सुखी हो. माझं ध्येय पूर्ण कर. मला गो-सेवा करायला हुरुप येऊ दे.” असे म्हणून प्रेमाने गोपाळने अंगावरुन हात फिरवला. ओरखडे होते तेथे तेल लावले. मोरी सुखावली होती. तिच्या डोळ्यांसमोरुन सगळा जीवनाचा पट जात होता.

गोपाळ गायीचे चारा-पाणी करुन घरात आला. वनमाला स्वयंपाक करत होती. गोपाळ हातपाय धुऊन घरात आला. घरात गोपाळकृष्णाची मूर्ती होती. गोपाळने निरांजन लावले. उदबत्ती लावली. डोळे मिटून देवाची मूर्ती अंतरी दृढ केली. “वाढ, झालं ना ?” गोपाळ वनमालेला म्हणाला.

“आज मुद्रेवर एवढा आनंद कसला दिसतो आहे ? मला तरी सांगा.” वनमाला म्हणाली.

“आज आपल्याला जणू खरीखुरी आई मिळाली. त्या गायीला पाहून मला आईंच्यासारखंच वाटलं. आज मुख्य देवता आली. आपलं ध्येय पूर्ण होणार. पुन्हा खेड्यांची गोकुळं होणार. म्हणून मला आनंद होत आहे.”

वनमालेने केळीच्या पानावर भाकरी आणि माठीची भाजी वाढली. द्रोणात दूध दिले.

“तू सुद्धा बस ना माझ्यासमोर. माझ्यासमोर बस. भाकरी तव्यावर ठेव आणि लोणी काढ., की आपल्याला ठेवलं आहेस ?” गोपाळने हसत हसत विचारले.

“हो. मी एकटी का खाईन -? विसरल्ये हो. तुम्ही लहानपणी फार लोणी खात होता, नाही का ?” वनमालेने विचारले.

“लहानपणी आई तुळशीला लोणी-साखरेचा नैवेद्य दाखवायची आणि मग मी खायचा. आईनं सवय लावली. गायीची भक्ती शिकवली.”

गोपाळ बोलत होता. वनमालाही जेवायला बसली. नाना संवाद करत त्यांचे जेवण संपले.

   

गोपाळ सजनच्या गायी पाहू लागला, “आज तुमच्या पसंतीस यातली एकही येणार नाही, ही तर अगदी फुकट गाय. लोक मला हसले, पण घेतली मी विकत पाच रुपयांस! काय वाटलं कोणास ठाऊक. मला तिची करुण, केविलवाणी मुद्रा पाहून तिला घ्यावसं वाटलं.” सजन सांगत होता. गोपाळ मोरीकडे पाहू लागला. “काय बघता इतकं त्या गायीला? माझं अंग चाटू लागली. जरा आश्चर्य़कारक गाय आहे नाही!” सजन स्वतःच आता गायीकडे पाहू लागला.

गोपाळ म्हणाला, “सजन, ही गाय मी घेऊन जातो. ही फार थोर गाय आहे. जणू माझी मायच आहे. माझ्या आईची गाईवर फार भक्ती, हिला पाहून वाटतं, ती तर नाही हिच्या रुपात अवतरली? माझं हृदय हिला पाहताक्षणीच विरघळलं. आज मी बाजाराला येणारच नव्हतो. सध्या ब-याच गायी झाल्या आहेत. अरे, पैसे तरी कोण देतो? मदत कोण करतो? पुढं गायी दूध देतील, उत्पन्न होऊ लागलं तर वाढवता येईल पसारा. परंतु घरी मला स्वप्न पडलं. भगवान् गोपालकृष्ण जणू म्हणाले, ‘जा, जा. माझी गाय घेऊन ये.’ मी जागा झालो, उठलो. भगवंताची इच्छा मी जावे अशी, म्हणून आलो. योगायोगा तरी पहा सा. सजन, ही मी घेऊन जातो. जणू धवल यशाचा, सत्त्वकलांचा चंद्रमा हिच्या माथ्यावर, भालप्रदेशावर विलसत आहे. पवित्र व पुण्य वस्तू, सजन, तू आज मला दिलीस! सजन, तूही गोभक्त आहेस हो! सजन, मी हिला नेतो. आज माझं हृदय भरुन आलं आहे. घे हे पाच रुपये.” गोपाळने पाच रुपये सजनच्या पुढे केले.

“गोपाळदादा, नको मला या गाईचे पैसे! तिनं माझं अंग चाटलं; जणू आईचं प्रेम मला दिलं! ती थोर माता गोरुपाने आली असेल.” सजनने एक सैल दोरी मोरीच्या गळ्यात बांधली व ती गोपाळच्या हाती दिली. त्याने गायीला वंदन केले. सजन इतर गायी घेऊन गेला.

मोरीला त्या इतर गायींची करुणा आली. आपण तेवढे जगावे, याचे तिला वाईट वाटले. परंतु मी मरणाला तयार नव्हते का? मी स्वार्थासाठी थोडीच जगत आहे? परमेश्वराची सारी इच्छा! असे मानून मोरी गाय गोपाळकडे गेली.

 

मो-या गायीला ते ऐकून प्रेमाचे भरते आले. सजनची इतर कसायांनी चेष्टा केली. तो म्हणाला, “त्या गाईचे अधिक हाल होऊ नयेत म्हणून ती मी विकत घेतली. तिला मी घेतलं नसतं तर त्या शेतक-यानं तिचे हाल केले असते. अन्न-पाण्याशिवाय मारल असतं. माझ्याकडे की गाय किती आशेनं पाही. तिचे मी हाल नाही होऊ देणार. एका घावानचं मान दूर करीन तिची!”

मोरीला कृतज्ञता वाटू लागली. ती सजनचे हात चाटू लागली. सजनला आश्चर्य़ वाटले. मारणा-यावर प्रेम करणारी ती गाय! सजनच्या डोळ्यांत पाणी आले. सजन प्रेमाने तिच्या पाठीवरुन हात फिरवत होता. मित्र म्हणाले, “सजन, चल घरी.” सजन म्हणाला, “अजून मला काम आहे. अजून तो गोपाळ कसा आला नाही? मी घेतलेल्या गायीत एखादी चांगली गाय असली तर तो घेऊन जातो. मी तेवढ्याच पैशांत त्याला देतो. तो गायीची उपासना करतो. सेवा करतो. गायीच्या सेवेत आपलंही कल्याणच आहे. आपण भाकर खातो ती गायीच्या पुत्राच्या श्रमाचीच ना? गोपाळ फार थोर मनाच तरुण आहे. त्यानं गोसंवर्धन शाळा उघडली आहे; जणू गायींचा आश्रमच त्यानं काढला आहे. आज अजून का येत नाही! का त्याच्याजवळ पैसे नाहीत?” सजन असे म्हणत आहे तो गोपाळ दिसला.

सजनचे शब्द ऐकून मोरीच्या मनात विचार आले. ‘आपल्याला तो गोपाळ घेईल का? तो गोपाळकृष्ण तर नाही? स्वतः परमात्मा तर नाही? या सज्जन कसायाच्या हाती मी पडल्ये. दुस-या कसायांनी लगेच दंडे हाणीत नेले असते. घेईल का गोपाळ आपल्याला विकत? पण लगेच मनात येई, कशाला जगायची आशा? त्या देवाजवळ, त्याच्या अव्यंग धामी जा. पण का आशा धरु नये? मी मानवाची जास्त सेवा करीन. सेवेसाठी जगता आले तर त्यात किती आनंद आहे? यामुळं मर्त्यलोकाचा देवानाही हेवा वाटतो. ही कर्मभूमी. ही सेवाभूमी, मला संधी सापडली की, मी त्यांची सेवा करीन. म्हणावं, प्रेमदृष्टीनं बघा; दोन काड्या घाला; वेळेवर पाणी दाखवा; मी त्यांच्या बाळांना दूध देईन.’ असे विचार ती मनात खेळवीत होती.

तो पाहा गोपाळ आला, सजनने त्याला सलाम केला. त्याने उलट केला. “आज फार गाई आल्या नव्हत्या. पुढच्या बाजाराला येतील. आणि गोपाळदादा, चांगली गाय आज एकसुद्धा नव्हती. सा-या मरतुकड्या, मी तीन-चारच विकत घेतल्या.” सजन बोलत होता. मोरीचे हृदय खालीवर होत होते, ती गोपाळकडे बघे आणि पुन्हा खाली मान घाली. जगण्यासाठी याचना नको. मोरी सत्त्वनिष्ठा होती.

   

पुढे जाण्यासाठी .......