शुक्रवार, नोव्हेंबर 24, 2017
   
Text Size

तुरुंगात

'चल माझ्याबरोबर.' तो म्हणाला.

मुक्ता व रुक्मा लपत छपत तुरुंगाच्या दरीकडे भिंतीच्या बाजूस आली. बाणाच्या बारीक सुतळी अडकवून रुक्माने त्या खिडकीतून बाण मारला. विजय घाबरला. तो बाण खाली पडला. तो त्याला ती दोरी दिसली. चटकन त्याच्या लक्षात आले. कोणीतरी सुटकेची खटपट करीत आहे. खास. तो तो धागा ओढू लागला. दोरी येत होती. आता जरा जाडी दोरी आली. आता आणखी जाडी. शेवटी मजबूत दोर आत आला. बाहेर आता अंधार पडू लागला. विजयने खोलीतल्या पेटार्‍याला तो दोर गुंडाळून ठेवायचे ठरविले. पेटारा मजबूत आहे की नाही ते तो पाहत होता, तो त्या पेटार्‍याचे झाकण एकदम निघाले. त्या पेटार्‍यात कागद होते. कसले कागद? अद्याप थोडा अंधुक प्रकाश होता. तो पाहू लागला. तो एके ठिकाणी मुक्ताच्या वडिलांच्या शेतीवाडीसंबंधीचे कागद होते. अरे चोरा! मुक्ताच्या वडिलांना फसवलेस काय? ते कागद त्याने आपल्याजवळ घेतले. त्याने ती दोरी त्या पेटीच्या खालून अगदी बळकट बांधली बाहेरच्या लोकांनी खाली दोरी ताणून धरली. काळोख पडला. विजयने ईश्वराचे स्मरण केले आणि तो दोरीवरून चढू लागला. तो खिडकीत आला. हळुहळू तो बाहेर लोंबकळू लागला. मुक्ता पाहात होती.

'जपून, विजय जपून' ती हळूच त्या दरीतून म्हणाली.

त्या शब्दांनी विजयचे थरथरणारे हात स्थिर झाले. तो खाली खाली येत होता. आला. उतरला. मुक्ताजवळ उभा राहिला. इतक्यात दूर दिवा दिसला. कोण येत आहे? सुगावा लागला की काय? विजय, मुक्ता व रुक्मा प्रचंड दगडाच्या आड बसली. तो दिवा जवळ जवळ येत होता. कोण होते? हा तर सुमुख व त्याच्याबरोबर कोण आहे ते? ती पांगळी मंजुळा! विजयला तुरुंगात टाकल्याचे कळल्यावर मंजुळा दुःखी झाली. ग्रामाधिपतीस इतक्या थरावर गोष्टी नेण्याचे काय कारण? असे तिला वाटले. विजयची सुटका केलीच पाहिजे होती. ती सुमुखला म्हणाली, 'सुमुख, आज भावाच्या उपयोगी पड. तू उंच भिंत चढतोस. दोरी कंबरेला बांधून चढ. बघ त्या तुरुंगाच्या भिंतीवरून चढता येईल का? आपण रात्री जाऊ. मी येईन बरोबर.' आणि सुमुखने कबूल केले. त्याच्याबरोबर रात्री कुबडया घेऊन मंजुळा निघाली. किती तिचे बंधुप्रेम! दगडाधोंडयांतून ठेचाळत ती येत होती. सुमुखच्या हाती कंदील होता. दोघे त्या दरीत आली. तो तेथे दोर आधीच बांधलेला.

'विजय सुटून गेला बहुधा.' मंजुळा म्हणाली.

'मी बघतो आत जाऊन. दोर आहेच. एका क्षणात आत जाऊन येतो.' सुमुख म्हणाला.
त्याने कंदील डोक्यावर नीट बांधला आणि दोरावर चढू लागला. भीषण देखावा! सुमुख त्या खिडकीतून आत शिरला. त्या कोठडीत उतरला. तो तेथे कोणी नाही. त्याने पेटी उघडली. तो आत सरकारी कागद. त्याने ते फाडले. फेकले. त्यांना आग लावून दिली आणि झपझप दोरीवरून पुन्हा खाली आला.

'गेला पक्षी पळून. चल घरी ताई.' तो म्हणाला.

 

'येथून थोडया अंतरावर अंबाबाईचे एक मंदिर आहे. तेथे तुमचे दोघांचे लग्न लावू. चार प्रतिष्ठित लोक बोलावू. उपाध्याय बोलावू.' रुक्मा म्हणाला.

'परंतु विजयच्या गावच्या ग्रामणीला आणि त्याच्या वडिलांना आधी कळता कामा नये.' मुक्ता म्हणाली.

'नाही कळणार.'

ती फिरत फिरत शेवटी घरी आली. थोडया वेळाने विजय आपल्या गावाला निघून गेला.

विजयचे वडील बलदेव परगावी गेले होते. लौकर येणार नव्हते. ही संधी बरी असे विजय व मुक्ता यांना वाटले. रुक्माकाकाने सर्व व्यवस्था केली. गाडीत बसून मुक्ता, तिचे वडील व रुक्मा जगदंबेच्या मंदिरात आली. तेथे दुसरेही दोन सदगृहस्थ होते. एक उपाध्याय होता आणि विजयही आला. जगन्मातेसमोर विधिपुरस्सर सुटसुटीतपणे विवाह लागला. मुक्ता व विजय यांनी एकमेकांस माळा घातल्या. आनंद झाला.

विजय चार दिवस मुक्ताच्याच घरी राहिला. सारे नीट पार पडले, असे वाटले. एके दिवशी विजय आपल्या घरी जायला निघाला. त्याच्या घरी ही वार्ता गेलीच होती. तो वाटेत होता तोच त्याच्या गावचा ग्रामीण आला. त्याच्याबरोबर हत्यारी शिपाई होते. विजयला अटक करण्यात आली. ग्रामणीने त्याला गावाबाहेरच्या एका भीषण कारागृहात टाकले.

'का मला अटक? माझा अपराध काय? विजयने विचारले.'

'तुझ्या पित्याने तुझ्यावर नजर ठेवण्यासाठी मला सांगितले होते. तू पित्याच्या इच्छेविरुध्द लग्न लावले आहेस. पित्याची आज्ञा मोडली आहेस. पिता येईपर्यंत मी तुला तुरुंगात ठेवणार. तो आल्यावर काय ते पाहू. पड आता या अंधारकोठडीत.'

'मी अन्नाला शिवणार नाही.'

'बरेच झाले. सुंठीवाचून खोकला गेला.'

असे म्हणून तो ग्रामीण गेला. विजय दुःखी झाला. तो आपल्या खोलीचे निरीक्षण करू लागला. खोलीच्या भिंती उंच होत्या. एक उंच बिनगजांची खिडकी होती. त्या खोलीत एक उंच पेटारा होता त्या पेटार्‍यावर तो उभा राहिला, उभा राहून त्याने वर उचं उडी घेतली व खिडकी धरली. त्याने खिडकीतून खाली पाहिले, तो खोल दरी होती. त्या खिडकीतून कसे पळता येणार? खाली उडी कशी घेता येईल? सुटकेचा मार्ग नाही. तो निराश झाला.

विजयच्या अटकेची वार्ता मुक्ताला कळली. ती घाबरली. तो ग्रामणी विजयवर सूड घेणार असे तिला वाटले. ती रडू लागली.

'रुक्माकाका, तूच उपाय सांग.' ती रडू लागली.

'बारीक दोरी व जाड दोरी आण.' तो म्हणाला. तिने दिली.

 

'खरेच की!'

'आज विजय, जेवायला काय करू? तुला काय आवडते?'

'काहीही कर. तुझ्या हातचे सारे गोड. मुक्ता, तुझे माझ्यावर प्रेम आहे की नाही?'

'मला नाही माहीत.'

'तू माझी नाही होणार?'

'नाही.'

'खरेच का तू माझी नाही होणार? मी आशेने होतो. रात्रंदिवस मी तुझा विचार करतो. हृदयात तुझी चित्रे रंगवतो. कागदावर काढतो. हे बघ तुझ्या चित्राचे तुकडे. मी तुझे एक सुंदर चित्र काढले होते. बाबांनी ते टरकावले. जणू माझ्या हृदयाचेच त्यांनी तुकडे केले. मुक्ता, ह्या तुकडयांवर मी अश्रूंचा अभिषेक केला. हे बघ.'

ते तुकडे त्याने तेथे ठेवले. मुक्ता ते तुकडे जुळवीत होती. ती काही तरी विचार करीत होती.

'विजय, तुझ्या वडिलांनी हे फाडले? आणखी काय म्हणाले?'

'म्हणाले, खबरदार या मुलीकडे जाशील तर!'

'विजय, माझ्यासाठी जर ते तुला छळीत असतील तर मी तुझीच होईन.' माझे चित्र त्यांनी फाडले का? फाडू देत. ही जिवंत मुक्ता तुझी होईल.'

'खरेच का मुक्ता'

'होय, खरेच.'

मुक्ता एकदम उठून गेली. तिने सुरेख स्वयंपाक केला. रुक्माकाकाने दूध व केळी आणली. केळयांची शिकरण. रुक्माकाकाही जेवायला राहिले.

जेवण झाल्यावर मुक्ताचे वडील व रुक्मा बध्दिबळे खेळत बसले. मुक्ता व विजय बोलत होती. पुढचे बेत ठरवीत होती. तिसरे प्रहरी रुक्माकाका, मुत्तच व विजय तिघे फिरायला गेली. एका आंबराईत बसली.

'रुक्माकाका, तुम्ही आमचे हात एकमेकांच्या हातात द्या. योजना ठरवा. मुक्ता म्हणाली.'

   

'मुक्ता, तू का खरेच लग्न करणार नाहीस?'

'रुक्माकाका, का विचारता खोदखोदून?'

'त्याचे तुझ्यावर प्रेम आहे आणि तुझेही त्याच्यावर आहे. लपवू नकोस.'

'परंतु त्याच्या पित्याची इच्छा निराळी आहे. पित्याची इच्छा तो कशी मोडील? पित्याचे इच्छा मोडणे गुन्हा आहे ना?'

'पाहू काय काय होते ते.' रुक्मा म्हणाला.

पुन्हा एकदा संधी साधून विजय असाच आला होता. फाटक्या चित्राचे ते तुकडे घेऊन तो आला होता. आज उजाडात आला होता. येता येता वाटेतील रानुफुलांचा एक सुंदर गुच्छ त्याने केला होता.

'मुक्ता, ही घे फुले. रानफुले.' तो म्हणाला.

'गोकुळातील कृष्णाला रानफुलेच आवडत असत.'

'भगवान बुध्दांनाही फुले फार आवडायची'

'विजय, फुले म्हणजे प्रेमाची, माधुर्याची व पावित्र्याची सुगंधी सृष्टी फूल म्हणजे ईश्वराचे स्वरूप, असे तुला नाही वाटत?'

'खरे आहे हो.'

'माझ्या बाबांना वृक्षवनस्पतींचा फार नाद होता. त्यांना औषधांची किती माहिती! किती पाले, मुळे त्यांना माहीत. आमची मोठी शेतीवाडी होती. तेथे बाबांनी खूप तर्‍हेतर्‍हेच्या वृक्षवनस्पती लावल्या होत्या; परंतु ती सारी शेतीवाडी गेली. तुमच्या गावाचा ग्रामपती आहे ना, त्याने बळकावली. बाबा त्या बाबतीत काही बोलत नाहीत व मलाही बोलू देत नाहीत. जाऊ दे, तुला कशाला ऐकू या कटकटी?'

'मुक्ता, मला आता तू, 'तू' म्हटलेस.'

'आणि तूही मला आता 'तू' म्हटलेस.'

 

'यांचे नाव हो विजय' मुक्ताने सांगितले.

'मी अंदाजाने ओळखलेच होते.' रुक्माकाका म्हणाला.

'रुक्माकाका, तुम्ही येता आमच्याबरोबर?' तिने विचारले.

'नको. तरुणांबरोबर म्हातारी कशाला?' तो हसून म्हणाला.

'तरुणांनी पडू नये म्हणून. त्यांना आधार म्हणून' मुक्ता म्हणाली.

'विजय, मुक्ता व रुक्माकाका निघाली. वाटेत गप्पाविनोद चालला होता.'

'विजय, आता परत कधी येणार?' रुक्माने विचारले.

'आता मी येणारच नाही.' तो म्हणाला.

'जो एकदा आला, तो दुसर्‍यांदा येणारच.' रुक्मा हसून म्हणाला.

'विजय, आता येशील तो उजाडत ये. दिवसभर राहा. बाबांजवळ बुध्दिबळे खेळ. रुक्माकाका व बाबा नेहमी खेळतात मुक्ता म्हणाली.

'मला बुध्दिबळे येत नाहीत.' तो म्हणाला.

'तर मग एखादे सुंदर चित्र काढून मला दे' ती म्हणाली.

त्या फाडलेल्या चित्राचे विजयला स्मरण झाले; परंतु त्याने ती हकीगत सांगितली नाही.

'मुक्ता, तुम्ही आता परत जा. मी आता जाईन. घरी तुझे बाबा एकटे आहेत.' विजय म्हणाला.

'उद्या लग्न होऊन नवर्‍याबरोबर गेली म्हणजे त्यांना एकटेच राहावे लागणार आहे. होऊ दे थोडी एकटे राहाण्याची सवय.' रुक्मा हसून म्हणाला.

'परंतु मला मुळी लग्न करायचेच नाही.' मुक्ताच म्हणाली.

'खरेच. त्याची मला आठवणच राहात नाही.' तो म्हणाला.

ती थांबली. विजय एकटाच निघाला. रुक्मा व मुक्ता उभी होती. तीही माघारी वळली. दूर कोल्हे हुकी हुकी करीत होते.

   

पुढे जाण्यासाठी .......