रविवार, आँगस्ट 25, 2019
   
Text Size

*कलिंगडाच्या साली

“गरीबांची, दादा, थट्टा नये करूं. बटाटी, रताळी तुम्हांला. डाळतांदूळ तुम्हाला. ती तुमची खाणीं, आम्हाला कुठलीं ? आणि आम्हांला तो सोसतींल तरी का ? जंगलच्या लोकांना जंगलचा पाला, जंगलचे कंद.”
“तुम्हांला हे कडूं नाहीं लागत ?”

“हे कंद रात्रभर उकडून तसेच मडक्यांत ठेवतों. त्याचा राप सकाळला कमी होतो. कडूपणा कमी होतो. मग ते आम्ही खातों. एकदां सवय झाली म्हणजे सारें चालतें.”

मी त्या श्रमजीवी लोकांना प्रणाम करून निघालों. ही आदिवासी जनता. हे मूळचे मालक, त्यांच्या जमिनी त्यांना केव्हां मिळतील ?  केव्हां नीट राहतील, धष्टपुष्ट होतील ?  केव्हां त्यांची मुलेंबाळें गुबगुबीत होतील ? घरदार, ज्ञानविज्ञान, कला, आनंद, विश्रांति, सारें त्यांना कधीं बरें मिळेल ? पिढ्या न् पिढ्या हीं माणसें अर्धपोंटी जगत आहेत. उपाशी लोकांना सद्‍गुणांची संथा नका देत बसूं. आधीं जमिनी द्या; मग दारू पिऊ नका म्हणून सांगा. नुसत्या नैतिक गोष्टी निरुपयोगी आहेत. भगवान बुद्ध म्हणत, उपाशी माणसाला अन्न देणें म्हणजे त्याला धर्म शिकविणें. उपाशीं माणसाचीं धर्मज्ञानाची भाषा अन्न ही असते. आमच्या हें कधीं लक्षांत येणार ? ही लक्षावधि जीवनें कधी हंसणार, फुलणार ?

“आपण परत जाऊं. दोन दृश्ये जन्मभर पुरतील. स्वराज्यांत काय करायचें त्यांचे ज्ञान येथें येऊन झालें चला. आपण परत जाऊं.” मी म्हटलें.

आणि विचार करीत आम्ही दोघे माघारे गेलो.

 

असें बोलत आम्ही चाललो होतो. आणि लहान लहान झोंपड्या दिसू लागल्याय एका झोंपडीजवळ आम्ही आलो. झोंपडीचे दोन भाग होते. एका भागांत बकर्‍या बांधलेल्या होत्या. दुसर्‍या भागांत माणसे राहत. एकीकडे बकर्‍यांची पोरें, दुसरीकडे आदिवासींचीं मुलें. निजायला शिंदीची चटई कपडे फारसे दिसले नाहींत. मातींची मडकी हीच इस्टेट. एक तरुण तेथें तापानें आजारी होता. मीं त्याच्या अंगाला हात लावला. ताप पुष्कळ असावा. ना पांघरूण ना औषध. ना फळ ना दूध. त्या झोंपडींत निराशा, दारिद्र्य, दैन्य यांचेच राज्य होते.

तेथें एक म्हातारी होती. अस्थिचर्ममय केवळ ती होती. लहानशी चिंधी नेसून होती. तिच्यासमोर एक पाटी होती. पाटींत चिरलेला पाला होता.

“कशाला हा पाला ?” मीं विचारलें.
“हा शिजवतो नि खातो” ती म्हणाली.
“नुसताच पाला ? त्यांत डाळ, तांदूळ, कण्या, कांही तरी मिसळीत असाल.”

“नाही रे दादा. आम्हांला कुठले डाळतांदूळ ? आमची का शेतीवाडी आहे ? थोडी शेती खंडानें करतो. तें भात किती दिवस पुरणार. मजुरी मिळाली तर करावी आणि हा पाला खावा. शेळ्याबकर्‍या पालाच नाहीं का खात ? आम्ही तशीच, पाला थोडाफार मिळतो हीच देवाची कृपा. उद्या पालही घेऊं नका म्हणून जमीनदार म्हणायचा. मग तर हवा खाऊनच राहावें लागेल.”

त्या म्हातारीचें ते शब्द बंदूकींच्या गोळीप्रमाणें हृदयात घुसत गेले. मी खाली मान घातली. क्षणभर तेथे उभा राहून दुसर्‍या झोपडीकडे मी निघालो. तेथेंही तसेच दृश्य. तेथें दोन मायबहिणी कसले तरी कंद विळीवर निशीत होत्या. कसले होते ते कंद ? ती रताळी नव्हती, तो बीट नव्हता. ते बटाटे नव्हते, कांदे नव्हते. ती कणगरें नव्हती, ते करांदे नव्हते. कसले होते ते कंद ?

“कसले हे कंद ?” मी विचारले.
“रानांतून आणले.”
“गोड आहेत वाटतें ? बंघू”
त्या कंदाचा एक तुकडा मोडून मी तोंडात टाकला. तो कडूकडू लागला.
“हे कडू कंद तुम्ही खातां ? रताळी, बटाटे कां नाहीं आणीत ?”

 

मित्र निघून गेला. गंगू खिडकींतून शून्य मनानें कोठेतरी पाहात होती. परंतु काय असेल तें असो. तिचें आजारीपण गेले. तिची पाठ दुखेनाशी झाली. जयन्ता कां तिचें आजारीपण घेऊन गेला ? गंगू आता नोकरी करते. घरी सर्वांना मदत करते.

जयन्ता जाऊन आज वर्ष झालें होतें, गंगूनें एक सुरेखशीं आंगठी आणली होती.
‘आई, तुझ्या बोटांत घालूं दे.’
‘मला कशाला आंगठी ? तुम्ही मुलें सुखी असा म्हणजे झालें.
‘आई, जयन्ताची ही शेवटची इच्छा होती.’
‘त्याची इच्छा होती ? त्याची इच्छा कशी मोडूं ?’ मातेनें बोटांत आंगठी घातली. डोळ्यांतून पाणी आलें. मातेनें मुलाचें श्राद्ध केलें.

कांही वर्षांपूर्वीचा तो अनुभव. चारपांच वर्षे त्या गोष्टीला झाली. मी बोर्डीला गेलो होतो. तेथील सुंदर समुद्रशोभा रोज बघत होतो.

“तुम्हीं जवळचीं आदिवासींचीं गांवे बघायला याल ? चला, नाही म्हणूं नका.” एक मित्र म्हणाले.
“जाऊं.” मीं म्हटले.

आणि आम्हीं दोघे गेलो. पावसाळा नुकताच संपला होता. आजूबाजूला हिरवीं पिवळीं शेते. मधूनमधून नाले होते. बांधाबांधानें जात होतों. एका बाजूला गवताळ भाग दिसला.

“हें कां कुरण आहे ?” मीं विचारलें.

“ही खरें म्हणजें शेतीची जमीन आहे. परंतु गवताला भाव आहे म्हणून मालक गवतच करीत आहे.
पुन्हां गवताला खर्च नाहीं. एक राखोळी ठेवला म्हणजे झालें.” मित्र म्हणाला.

“तिकडे अधिक धान्य पिकवा मोहीम आहे आणि इकडे गवत वाढवलें जात आहे. हे कसें काय ?,”
“अधिकार्‍यांची मूठ भरली म्हणजे सारे चालते.”
“ही जमीन आदिवासींना का देत नाहीं ?”
“आदिवासींना कां शेती करायला येईल ? उद्यां स्वराज्यांत त्यांना मिलिटरीत पाठवावें.”

“आदिवासी का माणसें नाहींत ? तुमच्या शेतांतून तेच राबतात. तुमच्या वाड्या तेच करतात. त्यांना सारे येईल. मिलिटरींत वेळ आली तर सर्वांनी जायला हवें. देशाच्या रक्षणासाठीं उभे राहायला हवें. आदिवासींनींच कां जांवे  ? पारश्यांनीं कां नये जाऊं ? तुम्हीं आम्हीं का नये जाऊं ?

   

‘तुम्ही वाईट नका वाटून घेऊं. कर्तव्य म्हणून सारें आनंदानें करायला हवें. आई किती कष्ट करते! दळणसुद्धा घरीं दळते. आणि गंगूताईला बरें नसतें तरी ती आईला हात लावते. तुम्ही निजा, सारी निजा.’

‘तू बोलूं नकोस. पडून राहा.’ वडील त्याच्या डोक्यावर हात ठेऊन म्हणाले.

जयन्ता शांतपणें डोळे मिटून पडला. आई नि गंगू अंथरुणावर पडल्या. वडील जयन्ताजवळ बसले होते. बराच वेळ झाला. बाराचा सुमार असावा. सिनेमा सुटून मंडळी परतजात असावी. जयन्ताने डोळे उघडले.

‘बाबा, मी नोकरी धरली, किती छान केलें नाहीं ? तुमची चिंता थोडी कमी केली. गंगूताईला इन्जक्शनें घेतां येतील. आता पैसे पुरतील.
‘होय हो बाळ. तूं बरा हो म्हणजे झालें.’
‘मी बरा नाही झालों तरी गंगूताई बरी होईल. ती मग मदत करील.’
पुन: खोलींत शांतता होती. आणि गंगू उठली.
‘बाबा, तुम्ही पडा’ ती म्हणाली.
आणि ते झोपले. बहीण भावाजवळ बसली होती, ‘तूं आईला नको उठवूं’ जयन्ता म्हणाला.
‘बरें हो’ तीं म्हणाली.
पहाटेची वेळ होती. जयन्ताने ताईचा हात एकदम घट्ट धरला.
‘काय रे ?’
‘जातो आता सुखी राहा.’
‘जयन्ता ?’
तो कांही बोलला नाही. पहांट झाली. आई उठली. वडील उठले. भावंडे उठली. परंतु जयन्ता आतां उठणार नव्हता.

थोडे दिवस गेले आणि जयन्ताच्या परीक्षेचा निकाल लागला होता. परंतु तो पाहण्याचें कोणाच्या मनांतहि आलें नाही.. सायंकाळीं जयन्ताचा एक मित्र आला. हातांत वृत्तपत्र होतें.

‘गंगूताई’ त्यानें हाक मारली.
‘काय निळू ?
‘जयन्ता पहिल्या वर्गांत पहिला आला.’
‘म्हणूनच देवानें नेला.’

 

‘थकवा आहे. मी इंन्जक्शन देतों. बरें वाटेल. डोसहि देईन ते चार तासांनी द्या. झोंप लागली तर मात्र उठवूं नका. विश्रांति हवी आहे. मेंदू थकला आहे.’ डॉक्टर म्हणाले.

त्यांनी इन्जक्शन दिलें नि ते गेले. त्यांच्याबरोबर गंगू गेली. ती औषध घेऊन आली.

‘जयन्ता आ कर.’ ती म्हणाली.

त्यानें तोंड उघडलें. तिनें औषध दिलें. तो पडून राहिला. सायंकाळची वेळ झाली. आई देवदर्शनास गेली होतीं. वडील अजून आले नव्हते. इतर भावंडे खेळायला गेली होतीं.

घरीं जयन्ता नि गंगू दोघेंच होतीं.
‘गंगूताई, माझ्या खिशांत पैसे आहेत. तूं इन्जक्शन घे. आणि आपल्या आईला आंगठीची हौस होती. तूंच केव्हातरी म्हणाली होतीस. त्या अंगठीसाठीं हे मी पैसे जमवून ठेवलें आहेंत. तूं तिला एक आंगठी घेवून दे.’

त्याच्यानें बोलवेना. तो दमला. डोळे मिटून पडून राहिला. आतां सारीं घरीं आलीं होतीं. जयन्ता बरा आहे असेच सर्वांना वाटत होतं. जेवणें खाणें झालीं.

‘तूं थोडें दूध घे.’ आई म्हणाली.
‘दे, तुझ्या हातानें दे.’ तो म्हणाला.
भावंडे निजलीं. वडील, आई नि गंगू बसून होतीं.
‘तुम्ही निजा. मी त्याच्याजवळ बसतें. गंगू, मग मी तुला बारा वाजतां उठवीन.’ वडील म्हणाले.
‘आणि दोन वाजल्यावर गंगू तूं मला उठव. मग मी बसेन.’ आई म्हणाली.

‘तुम्ही सारीं निजा. मला आतां बरें वाटत आहे. खरेंच बाबा, तुम्ही दिवसभर दमलेले. आणखी जागरण नको. निजा तुम्ही.’ जयन्ता म्हणाला.

‘जयन्ता, मला आतां संवयच झाली आहे दिवसभर काम करण्याची. बैल घाण्याला न जुपला तरच आजारी पडायचा. परंतु माझ्याबरोबर लहान वयांत तुम्हांसहि घाण्याला जुंपून घ्यावें लागत आहे याचें वाईट वाटतें.’

   

पुढे जाण्यासाठी .......