रविवार, सप्टेंबर 15, 2019
   
Text Size

*कलिंगडाच्या साली

परंतु एका झोंपडींत कुजबूज सुरूं आहे. त्यांना का बरें झोंप येत नाहीं? काय चाललें आहे बोलणें?

“त्या पठाणाला मी भिते. मालकाकडे चल. तुला पंचवीस रुपये देतों म्हणाला. मला भय वाटते. तो धनजीशेट. त्याचे डोळे. सापाचे जणुं डोळे. फोडून टाकावे ते डोळे असें मनांत येतें. तुम्हीं गांवोगांव आग पेटवायला जाल, मी कुठें राहूं ?”

“शुक्री, तूं उगीच भितेस. आलीच वेळ तर खुपस विळा नि काढ त्याची आंतडी बाहेर. सापाला भीत नाहींस, वाघाला भीत नाहींस, धनजीशेटला भितेस ?”

“तुम्हींसुद्धां भितां. आम्हीं तर बायका.”

“अग, उद्या तो मजुरी देईल. संपाची वेळ येणार नाहीं. नको घाबरूं. तुझें लुगडें फाटलें ; नवीन घेईन. आधी तुला लुगडें, मग मला कपडे.”

तुमचे हे केस जरा कापून घ्या. भुतासारखे दिसतां. का घालूं तुमच्या केसांची वेणी ? का विळ्यानें मीच टाकूं कापून ?”

“शुक्री, थोबाडींत मारीन.”

“त्या धनजीशेटच्या मारा, मग माझ्या मारलीत तर मी आनंदानें सहन करीन. तुम्हीं बायकांना माराल नि त्या धनजीशेटच्या लाथा खाल. तो पठाण दंडुका दाखवतो. तुम्हीं गप्प बसतां.”

“उद्यां नाहीं गप्प बसणार.”

“बघेन सकाळीं. झोंपा आतां.”

सर्वत्र शांतता होती. कुत्रीं भुंकत होतीं. धनजीशेट विचार करीत होता. त्याला झोप येईना. लालानें आदिवासींची बोलणीं त्याला सांगितलीं होतीं. धनजीशेटनें लालाला उठविलें. तो म्हणाला,

“लाला, मोठ्या पहाटें जा आणि पोलिसांची पार्टी घेऊन ये. यांच्यांतील म्होरक्यांना तुरुंगच दाखवायला हवा.”

 

अंधार पडायची वेळ झाली. आज मजुरी चुकवायची होती.

“तुम्हीं बरोबर काम केलं नाहीं. मजुरी पुरी नाहीं मिळणार. आठ दिवसांत का इतकेंच गवत कापून झालं ? तुम्हीं कामचुकार लोक. ताडी पितां. काम नाहीं करीत. अधिक मजुरी कशाला ?  ताडी प्यायला ? साले तुम्ही हरामखोर बनलां. तुम्हांला चिथावणी मिळते. याद राखा. हा धनजीभाई आहे. इंग्रज सरकारचें राज्य म्हणजे धनजीभाईचें राज्य. येरवड्याला पाठवीन एकेकाला. काम नाही करते. मजुरी मागते. साला बेकार कारभार !” धनजीभाई तिरस्कारानें, संतापानें बोलत होते.

“तुम्हीं मजुरी ठरल्याप्रमाणें द्या.” एकजण म्हणाला.

‘नाहीं दिलीत तर आम्ही संप करूं.’

‘येईल पाऊस, होईल नुकसान. आकाशांत आभाळ येतच आहे. मजुरी रीतसर दिलीत, तरच उद्यां विळे चालतील, आदिवासी बोलत होते. धनजीभाई अधिक मजुरी देईना. ते आदिवासी निघून गेले. आपापलीं गांवे सोडून ते आले होते. तेथें कुरणांतच लहान झोपड्या करून ते राहात होते. धनजीशेट तेथें बसून होता. थोड्या वेळानें तो पठाणास म्हणाला,

“लाला, उद्यां हे लोक कामावर येणार कीं नाहीं ? साले माजले ”

“मी दांडा मारून सर्वांना कामावर आणीन. हाडे मोडीन सगळ्यांचीं. तुम्हीं काळजी नका करूं. फिकीर मत करो, साब.”

“अच्छा. तो सबको सुबो कामपर लाना. ये दस रुपये तेरे वास्ते.” लाला दहा रुपयांची नोट खिशांत घालून गेला.

आदिवासी स्त्री-पुरुष मंडळी भाकर खाऊन एकत्र जमली होती. उद्यां काय करायचें याचा विचार चालला होता. संपावर जायची भाषा होती. सर्वच ठिकाणीं संप करावा, हा अन्याय कुठवर सहन करायचा, असें काहींचें म्हणणें होतें.

धनजीशेटला इंगा कळायलाच पाहिजे. आमच्या श्रमावर बेट्याची मिजास. आम्हांला दोन दिडक्या देतो, स्वत: बंगले बांधतो. आम्हांला खायला नाहीं, याच्या चार मोटारी, आमची ताडी याला दिसते, आणि स्वत: उंची दारू पितो. धनजीशेटचें राज्य दूर केलेंच पाहिजे. “एक तेजस्वीं तरुण म्हणाला.”

सर्वांनी माना डोलावल्या. रात्र बरीच झाली. सारे आपल्या झोंपड्यांत गेले. कोणी बाहेर गवतावरच झोंपले. ना सापांचे भय, न थंडीवार्‍याचे, पहांटेच्या दंवाचें.

 

दुसरें महायुद्ध नुकतेंच संपलें होतें. अणुबाँब टाकून सुसंस्कृत अमेरिकेनें जपानी शहरें क्षणांत स्मशानवत् केलीं होतीं. लांबणारी लढाई पटकन् संपली. अणुबाँबचे उपकार कोणी मुत्सद्दी म्हणाले. महायुद्धाच्या काळांत सरकारला साहाय्य करणार्‍यांची चंगळ होती. ब्रिटिशांची सारी सत्ता त्यांच्या पाठीशीं त्यांच्या रक्षणार्थ असे. कारखानदार, जमीनदार, सारे चैनींत होते. अपरंपार नफा मिळवीत होते. धनजीभाईंची ऐट तर विचारूं नका. तो लष्करला चारा पुरवी. ठायीं ठायीं मिलिटरीच्या डेअरी होत्या. तेथें गाईगुरें होतीं. कोण त्यांची निगा ! केवढी व्यवस्था ! अमेरिकेंतील सोजिरांना रोगट दूध देऊन कसें चालेल ? हिंदुस्थानांतील जनता रोगराईनें मरत होती. त्यांना नव्हतें घरदार, नव्हतें नीट अन्न. परंतु सरकारी
डेअर्‍यांतून स्वर्ग होता.

धनजीभाई कुबेर झाले होते. अफाट कुरणें केलीं त्यांच्या मालकीचीं. एवढेंच नव्हे, तर शेतीच्या जमिनींचीहि त्यांनीं कुरणें केलीं. अधिकार्‍यांना ते पैसे चारीत आणि त्यांना कोणी विचारीत नसे. ते हंगामांत गवत कापायला आदिवासी मजूर कामासाठीं लावीत. परंतु वेळेवर मजुरी द्यायचे नाहींत. ठरवतील रुपया, हातावर ठेवतील आठ आणे ! सरकारी काम आहे, याद राखा, तुरुंगांत घालीन, अशी धमकीची भाषा ते बोलायचे.

महायुद्ध संपलें तरी अजून हिंदूस्थानांतील परकी सैन्य परत गेलें नव्हतें. एकदम बोटी कोठून
मिळणार ? हळुंहळूं गोरे शिपायी विलायतेला, तिकडे ऑस्ट्रेलियात, मधून अमेरिकेंत असे जात होते. विजय मिळाला होता त्यांच्या चैनीला आता सीमा नव्हती. शहरांतील चांगला भाजीपाला आधीं त्यांच्याकडे जाई. डेअरीचें दूध पुरत नसे. शहरांतील दूधहि त्यांच्याकडे जायचें. त्यांच्यासाठीं उत्कृष्ट गहूं, भरपूर साखर. त्यांच्या जिवावर तर राज्यें, साम्राज्यें चालायचीं.

धनजीशेटजींचा गवताचा व्यापार अजून तेजींतच होता. अजून ब्रिटिशांचीच सत्ता होती. काँग्रेसचे महान् नेते अजून अहमदनगरच्या किल्ल्यांतच होते. महात्माजी बाहेर होते. जीवनांच्या भेटीगांठी घेत होते !  त्यांतून कांहींच निष्पन्न होत नव्हतें. धनजीशेटजींना जर कोणी म्हटलें, “तुमची सद्दी आतां संपेल. काँग्रेसचें पुढारी सुटतील. स्वराज्य येईल. तुम्हांला आतां जोरजुलुम करून चालणार नाहीं.” तर ते म्हणायचे, इंग्रज सरकार का मूर्ख आहे ? ते का आपल्या हातानें साम्राज्यावर पाणी सोडतील ? इंग्रज येथून जाणार नाहीत. काँग्रेस पुन्हां पुन्हां वनवासांत जाईल. आमची चैन तर चालूच राहाणार. आम्ही जंगलचे राजे.

आणि धनजीशेट त्याच तोर्‍यांत असत. पावसाळा संपला होता. यंदा मागून पाऊस पडला नाहीं. म्हणून गवत नीट वाढलें नाहीं. त्याच्यावर कीडहि पडली. गवताला फूल आलें नाहीं. नुसत्या गवताच्या काड्या राहिल्या. भाव कडाडले. आपले गवत आधीं कापून व्हावें म्हणून धनजीभाईची कोण आटाआटी ! गांवोगांवचे आदिवासी त्यांनी कामावर आणले. धनजीभाईंचे पठाण रखवालदार गांवोगांव जात आणि आदिवासी बंधू-भगिनींना शेळ्यामेंढ्यांप्रमाणें हांकलून आणीत. धनजीभाईनें अधिक मजुरी कबूल केली होती. पुन्हां पाऊस अकस्मात् पडला तर याहि गवताचा नाश व्हायचा असें लक्षांत आणून धनजीभाई जरा उदार झाला होता.

   

ते झाडूवाले कलिंगडाच्या सालींची घाण गोळा करीत होते. स्वस्तिक सिनेमाजवळची ती जागा रात्रभर फोडी भराभर खाऊन खाली फेंकलेल्या. आणि त्या साली नीट कोण खातो ? सारीच घाई. पटापट वरचा लाल भाग खाऊन कुरतडून खाली फेकलेल्या होत्या. गोळा केलेल्या त्या फोडींजवळ, त्या कचर्‍याजवळ तीं पहा दोनचार मुलें धांवत आलीं. काय पाहिजे त्यांना ? त्या सालींकडे पहात आहेत. त्यांचा का कांही खेळ आहे ? परंतु ती पहा एक फोड एका मुलानें उचलली. तें अर्धवट उरलेले लाल लाल तो भराभर खाऊ लागला. आणि तीं सारीं मुलें घाबरलीं. ज्या फोडीला थोडेअधिक लाल शिल्लक असेल तिच्यासाठी झोंबाझोंबी, मारामारी. त्या साली लवकर कचर्‍याच्या मोटारींत फेंकल्या जातील म्हणून मुलांना घाई. एकीकडे खात असतां दुसर्‍या फोडीवर त्यांचे डोळे आशेनें वळलेले असत. त्या फोडी भराभर खाण्यासाठीं त्यांचे दांत शिवशिवलेले जणूं असत.

मी तें दृश्य पाहात होतों. त्या मुलांना ताजी फोड कोण देणार ? आणि एक दिवस कोणी देईल. रोज कोण देणार ? सकाळ केव्हां होते आणि फार गर्दी ठायींठायीं दिसूं लागण्यापूर्वी त्या फोडी, जाऊन केव्हां खातों असें त्या मुलांना होतं असेल. काय ही दशा ! परंतु देशभर अशीं दृश्यें ठायींठायी दिसत असतील. आंब्यांच्या साली-कोयी रस्त्यावर टाकलेल्या चुंफतांना मी त्यांना पाहिले आहे. उकिरड्यावर टाकलेले अन्नाचे तुकडे गोळा करून ते खातांना किती तरी जणांना मीं पाहिलें आहे. हीं मुलें का त्याला अपवाद होतीं !

माझे पाय पुढें जात ना. घाणींतल्या त्या सालीं ! मी का त्या मुलांना स्वच्छतेवर प्रवचन देऊं ?- ‘असें खाऊं नये. घाणींतील त्या सालीं आजूबाजूला थुंकलेलें. झाडूनें गोळा केलेल्या नका खाऊं.’ असें का त्यांना सांगूं ? मी त्यांना स्वच्छता शिकवूं जाणें म्हणजे जखमेवर मीठ चोळण्याप्रमाणें झालें असतें.

उन्हाळ्याचे दिवस ! दिवसभर तीं मुलें कलिंगडांच्या फोडींकडे आशाळभूत नजरेनें बघत असतील. हजारों लोक खाताहेत. आणि आपणांला ? तीं गरीब मुलें होती. कुठें होते त्यांचें आईबाप, कुठलीं तीं   राहाणारीं ? ना त्यांना शिक्षण, ना संस्कार. कधीं कुठें मजुरी करतात, आणा अर्धाआणा मिळवितात. अधिक मागतील तर थप्पड खातात. मी त्यांच्याकडे बघत होतो. अंगावर चिंध्या. केस वाढलेले. कुठला साबण, कुठून तेल ? कुठें स्नान, कुठें भोजन ?

एका मुंबईत अशी हजारों मुलें आहेत म्हणतात जीं कुठें तरी राहातात, कुठें तरी पडतात. मानवतेची ही विटंबना कशी थांबायची ?

मी माझ्या मित्राकडे जाणें विसरलों. मी विचारमग्न होतों. तसाच चौपाटीकडे वळलों नि समुद्राच्या किनारीं जाऊन बसलों. समुद्र उचंबळत होता. माझें लक्ष त्याच्याकडे होतें. माझ्या मनांतहि शत विचार उसळले होते. एकाएकी लोकमान्यांच्या पुतळ्याकडे लक्ष गेलें. स्वराज्यासाठीं तो महापुरुष झगडला. कुठें आहे तें स्वराज्य ? सर्वांचे संसार सुखी करणारें स्वराज्य ? ज्या स्वराज्यांत अशा मुलाबाळांसाठीं बाळगृहें असतील, जेथें त्यांची जीवनें फुलविली जातील, जेथे त्यांचा स्वाभिमान जागा होईल, अशी स्थिती कधीं येईल ? असें स्वराज्य आणणें म्हणजे समाजवाद आणणें. समाजवादाची सर्वांच्या विकासाची दृष्टि आल्याशिवाय समाजाचा कायापालट व्हायचा नाहीं ! मी लोकमान्यांच्या पुतळ्याला प्रणाम केला. तें स्वराज्य लौकर येवो, असें मनांत म्हणून निघून गेलों.

 

मी तेव्हां मुंबईस होतों. आणि ते उन्हाळ्याचे दिवस. रात्रभर मला झोंप आली नव्हती. जेथें रहात होतों तेथें ना वारा ना कांहीं. मुंबईंत राहणें महाकर्म कठीण असें वाटलें. मला नेहमीं उघड्यावर राहावयाची संवय. परंतु मुंबईंत मी उघड्यावर कोठें झोंपणार ? परंतु मीं जेथें होतो तेथें झोंपायला जागा तरी होती. माझ्यासमोर तीं लाखों माणसें आलीं जीं एकेका खोलींत डझनावरी राहातात. त्यांची काय दशा असेल ? फुटपाथवर तीं झोंपतात. परंतु पावसाळ्यांत काय करीत असतील ? कधीं त्यांना राहायला नीट चाळी मिळतील ?  रात्रभर या विचारांत मी होतों. पहांटे जरा डोळा लागला. परंतु लौकर उठलों. एका मित्राला अगदी उजाडायला भेटायला जायचें होतें. उठणें भाग होतें. आणि चाळींतील हालचालीमुळेंहि, लागलेला डोळा लगेच उघडला. शहरांत केव्हांच रहदारी सुरूं होती. बाराएकला मिलमधील कामगार सुटतात. शेवटची ट्रँम मुंबईला एक वाजतां परतते. तों दोनतीन तासांनी पुन्हां सुरूं. लोकल गाड्या तीनपासून पुन्हां सुरूं. दूधवाले भय्ये तीनसाडेतीनपासून स्टेशनवरून दिसूं लागतात. आणि पाण्याचें होतें तेव्हां दुर्भिक्ष. उन्हाळ्यामुळे पाणी कमी. पहांटे तीनसाडेतीनपासूनच मायबहिणी उठायच्या. नळावर भांड्याचे आवाज. गाण्यांचे आवाज. परीक्षा जवळ आल्या होत्या. मुलेंहि लौकर उठून वांचू लागली होतीं. मी तेथें गॅलरींत कसा झोंपणार ? सर्वत्र कर्ममय जागृति असतां मी का लोळत रांहू ? मीहि उठलों. थोड्या वेळानें मित्राची भेट घ्यायला बाहेर पडलों.

मला ग्रँटरोडच्या बाजूला जायचें होतें. दादरला गाडींत बसलों. वसईहून आलेली मंडळी अजून बांकावर झोंपलेली होती. लोक त्यांना उठवीत होते. तीं जांभया देत उठत होतीं. मी बाजूला बसलों. काय हें जीवन, असें मनांत येई. कृत्रिम, अनैसर्गिक जीवन. दूधवाले भय्ये हां उठत असतील ? ते कष्ट त्यांनींच काढावे. आणि दिवसा तेथेंच गोठ्याजवळ चार्‍यावर झोंपतांना मी त्यांना पाहिलें आहे. त्यांना कोणी उठवूं लागलें म्हणजे वाईट वाटे. परंतु सर्वांचीच धांवपळ. कोणीं कुणास दोष द्यावा ?

ग्रँटरोड आलें, मी पटकन उतरलों. आतां चांगले उजाडलें होतें. मी झपझप चाललो होतों. तों एक कुरूप दृश्य मला दिसलें. काय पाहिलें ? झाडूवाले लांब केरसुण्यांनीं कचरा गोळा करीत होते. झाडूवाल्या मायबहिणी गोळा केलेला कचरा टोपल्यांनीं एकत्र करीत होत्या. वास्तविक ठायींठायीं खांबांना कचरापेट्या आहेत. परंतु त्यांत कपटे, कचरा, सालें टाकायची आपल्या लोकांस अजून संवय नाहीं. सुशिक्षित माणसेंहि खिडकीतून खाली फेकतात. सार्वजनिक नीतीचा सद्‍गुणच नाहीं. आगगाडींत तेथेंच शेंगा खाऊन सालें टाकतील. संत्री खाऊन घाण करतील तेथेंच थुंकतील. सिगारेटची थोटकें टाकतील. खिशांतील कागत फेंकतील. स्वच्छ डबा घाण करून ठेवतात. आणि रस्त्यावरची घाण तर विचारूंच नका. सार्वजनिक स्वच्छता हें राष्ट्र कधीं शिकणार ?

उन्हाळ्याचे दिवस. खानदेशांतील फळांची मला आठवण येई. तिकडील नद्यांच्या पात्रांत उन्हाळचीं फळें अपार होतात. टरबुजें, खरबुजे, साखरपेट्या, गुळभेल्या, नाना फळें. मुंबईलाहि तीं येतात. कलिंगडाच्या राशी मुंबईला ठयींठायीं दिसत. फुटपाथवर कलिंगडवाले बसतात. फांकी करून ठेवलेल्या- येणारे जाणारे घेत आहेत. खाऊन साली फेंकींत आहेत. असें सकाळपासून शेवटचा सिनेमा सुटेपर्यंत चालायचेंच. तो लाल थंडगार गर ! कलिंगडें कापून देणारे जवळ एक भांडें ठेवतात, त्यांत कापतांना पडणारा रस सांठवतात. तो रसहि कोणी रसिक पितात ! लालसर सुंदर रस. कलिंगड अद्‍भुत वस्तू. फुलेंफळें ही एक थोर सृष्टि आहे. कलिंगडाचा तो लाल रंग किती सुंदर दिसतो ! आणि मधून डोकावणार्‍या त्या काळ्या बिया. त्या वाळूंतून एवढी माधुरी प्रकट होते. हे रंग, हे रस नद्यांच्या वाळवंटांतून मिळतात. गंमत वाटते नेहमी मला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......