सोमवार, नोव्हेंबर 18, 2019
   
Text Size

*कलिंगडाच्या साली

रामाला थंडींतहि उठविणार्‍या त्या मातेचा दोष नाहीं. कारण नवरा तुरुंगांत. तिला घर चालवायचे. पोरांच्या तोंडांत सुका घांस घालायचा. मुलाला न उठवील, कामाला जा न म्हणेल, तर तिचें कसें चालणार ? आणि तो रामा ? तो अल्लड पोर बापाचा लाडका. तोहि एखादे दिवशीं रागावला असेल, आईला उलटून बोलला असेल. काय त्याचा दोष ? दोष दारिद्र्याचा, समाज रचनेचा, विषमतेचा. रात्रंदिवस श्रमणार्‍यांना सुखाचा नीट घांसहि मिळूं नये. काय हीं दैना ? कधीं हा घोर अन्याय दूर होईल ? केव्हां येतील समता, न्याय ?

“भाऊ, पत्र लिहितांना ?”
लिहितों हां.”

मीं सुंदर पत्र लिहिलें. ‘आईवर रागवूं नको. तिचे पाय धर पोरा, आईसारखे दैवत नाही. मी येईपर्यंत नीट नांदा. मग तुला शाळेंत घालीन. चांगला हो. पुन्हां पाप नको करूं. तुझी आई एकटी किती काम करील ? तिला मदत करा. आणि गांवांत कलागती नको करूं. लौकरच स्वराज्य येईल. आपली मानहानि थांबेल.

मी किती तरी त्या लहान कार्डांत बारीक अक्षरांत लिहिलें. धर्माला मी तें पत्र वाचून दाखविलें.
“छान लिहिलेंत पत्र तों म्हणाला.
“तुझ्या रामाला भेटायला येईन.”
“या खरेंच या.”

धर्मा गेला. मी मात्र दिवसभर विचारांत होतों. मातृप्रेम, बंधूप्रेम, पतिपत्‍नी प्रेम सारीं ही गोड प्रेमें पिकायलाहि आर्थिक परिस्थिति, बरी हवी. गरिबींत सारीं प्रेमें गारठून जातात. दारिद्र्य दुर्गुणांची जननी, हेच खरें. संस्कृति फुलायला, प्रेममय संबंध वाढायला सांसारिक सुस्थितीही हवी. आणि हें सारें करायचे म्हणजे समाजवाद हवा. अशा विचारांत मी होतो.

“कसला चलला आहे विचार ?” कोणीं विचारलें.
“समाजवादाशिवाय तरणोपाय नाहीं.” मी म्हटलें.

 

“दादा !”
“कोणी हांक मारली  ? मी पाहिले. तो दारांत धर्मा उभा.
“ये धर्मा ये आंत ये बस.”
“तुमच्याजवळ कसें बसायचे भंगीकाम करणारे आम्ही.”
“म्हणजेच माझ्या आईसारखे. ये धर्मा.”
“धर्मा आंत आला. माझ्या घोंगडीवर बसला. त्याच्या हातांत कागद होता.
“पत्र आलें वाटतें घरचें ?”
“पत्र येऊन चार दिवस झाले.”
“कोणी वाचून दाखवलें ?”
नेहमीं तुम्हांला किती त्रास द्यायचा ? दुसर्‍याकडून घेतले वाचून. परंतु कागदाचा जबाब तुम्हीच लिहा. तुम्ही पोराला चार गोष्टी समजावून सांगा. पोरगा बिघडला बघा. वाचा हा कागद.”

तें पत्र मी घेतलें नि वाचलें. काय होतें त्यांत ?
“रा.रा. धर्मास रमीचा कागद.

तुम्ही पोराला लाडावून ठेवलात. फार शेफारला. तुम्ही कैदेंत. संसार कसा मी चालवू ? धाकटी जानकी सुद्धा मोळी घेऊन विकायला जाते. परंतु हा रामा एवढा मोठा पोर. त्यानं कां काम करूं नये ? खोताने कामाला बोलावले होतें. दोन दिवस गेला. परंतु तेरोज उठेच ना. अरे पोरा उठ लक्कन, कामाला जा. खाल काय ? ऊठ. असें मी म्हटलें. तर सापाप्रमाणें अंगावर आला. नाही जात कामाला असें म्हणाला. या पोरांनें का माझ्या अंगावर धांवून यांवे ? याला जन्म दिला तो का यासाठीं ? दोन गोष्टी या पोराला लिहा. तुम्ही कधीं सुटणार ?  मला धीर नाहीं धरवत. सखू तर अगदी उघडी. चिंधी नाहीं तिच्या अंगावर. परंतु तुम्ही काय कराल ? प्रकृति सांभाळा, जिवास जपा. खोताचे कोठार कशाला फोडायला गेलांत ? आणखी थोडें उपास घडले असते. नशिबांतले थोडंच चुकणार. तुमच्या वाटेकडे डोळे आहेत. पोराला समजुतीचा कागद लिहा.”

मी तें पत्र वाचलें. मला वाईट वाटलें. मी त्यादिवशी माझ्या देवाघरी गेलेल्या आईच्या विचारांत होतों आणि हें पत्र एका मातेचेंच होतें. श्यामच्या आईतील श्याम आपल्या आईवर अपार प्रेम करी. तो तिचें काम करी, तिचे पाय चुरी; परंतु धर्मांचा हा रामा, हा आपल्या आईच्या अंगावर धांवून जातो, हात उगारतो. कां बरें असें ? कां हा फरक ? रामाचें का आईवर प्रेम नव्हतें ? परंतु तें प्रेम दारिद्र्यांत गोठून गेले. थंडीच्या दिवसांत श्याम लौकर उठला तर त्याची आई म्हणे, नीज अजून जरा. इतक्या लौकर कशाला उठतोस ?” परंतु रामला त्याची आई थंडीत उठवत, कामाला जा म्हणे, मोळी आण म्हणते. दोन दिवस रामा उठला. त्या दिवशीं त्याला कंटाळा आला असेल. पांघरून घेऊन पडला असेल. बारा वर्षांचा तो पोरं. लकडा लावला. तो संतापून तिला मारायला धांवला. नाहीं जात कामाला म्हणाला. कोणाचा दोष ?

 

“बघा लिहून. परंतु हें मिंधेपणाचें जिणें. कोणाचें उपकार नये घेऊं बघा. जीव मरतो, गुदमरतो.” मला एका लेखकाचे शब्द आठवले. भांडवलशाही समाजरचनेंत आत्मा मारला जातो, व्यक्तित्व मारलें जातें. आपण आगतिक होतो. स्वत:ला आशा, आकांक्षा, स्वप्नें, सारें दूर ठेवावे लागतें. दुसर्‍याच्या लहरीवर नाचावें लागतें, त्याला आवडेल असें बोलावें लागतें. तो सांगेल हें करावें लागतें. धर्मा म्हणाला जीव मरतो, गुदमरतो. केवढे सत्य, केवढी ही हिंसा ? हिंसा म्हणजे केवळ मान कांपणें, खंजीर भोसकणें, गोळी झाडणें एवढीच नव्हे; दुसर्‍यांच्या जीवांचा गुदमरा करून स्वत: सुखविलासांत राहणारे हिंसकच नव्हत का ? अधिक हिंसक. कारण तें आत्म्याचे मारेकरी गांधीजी म्हणाले होते, ब्रिटिश सत्तेनें केलेलें सर्वांत मोठें पाप, म्हणजे हिंदी राष्ट्राचा आत्माच मारला. या आत्म्याचा उद्धार कसा व्हायचा ? भांडवलशाहींत हें शक्य नाहीं. हुकुमशाही कम्युनिझम तेहि आत्मा, मारणारच, आत्म्याचा, मनोबुद्धीचा कोंडमारा न करता अन्नवस्त्र आनंद, लोकशाही समाजवादच कदाचित् देऊं शकेल. तीच एक आशा.

तिकडून पोलिस अंमलदार आला. धर्मा उठून केरसुणी मारूं लागला. मीहि निघून गेलों. माझ्या एका मित्राला मी लिहिलें. त्यानें धर्माच्या घरीं दहा रुपये पाठवले. धर्मालाहि पैसे मिळाल्याचा आनंद झाला. “भाऊ, पोरं रातचीं सुखानं झोंपतील. तुम्ही या आमच्या गांवाला. लागतील का तुमचे पाय ?”

“धर्मा, असें म्हणू नकोस. आपण सारीं साधीं माणसें. मी मूळचा तिकडचाच. पालवणीला मागे एक संन्यासी रहात होते.”

“ते बोबा जंगलांतील सांबाच्या देवळांत रहात. वाघरूहि आसपास असायचें. परंतु ते लंगोटीबाबा भीत नसत.”

“मी त्यांना भेटलों होतों. मला तिकडच्या आठवणी येतात. तुमच्या तिकडचीं करवंदे, काजू, कोकंब, बोंडे, सारे मेवे आठवतात. ती लालमाती, ते जांभे दगड, सारें आठवतें. परंतु मी पोटासाठी दूर, गेलो धर्मा.”

“पुन्हां या तुमच्या मुलखांत. आमच्यांत रहा. आमच्या पोरांना शिकवा. मी सुटेन सहा महिन्यांनीं. तुम्ही कधीं सुटाल संमदे ?”

“तडजोड झाली तर सुटूं. स्वराज्याशिवाय तडजोड नाहीं. परंतु धर्मा, तुला मी विसरणार नाहीं.”

दिवस गेले. त्यादिवशीं मी जरा खिन्न होतों. कधीं कधीं अकस्मात मला आईची आठवण येते नि मी त्यादिवशीं दु:खी होतों. जणू ती बोलावित आहे असें वाटतें. मी माझ्या विचारांत होतों. भावसमाधींत होतों.

   

“दादा.” धर्मानं हांक मारली.
“काय रे धर्मा?” मी म्हटलें.
“हें पत्र वाचून दावा.”
“कोणाचें पत्र?”

“पोराचा असेल कागद, दुसरं कोण लिहिणार?” मी पत्र हातांत घेतले. पालवणीहून आलेलें होतें, कोंकणातील पद्धतीप्रमाणें लिहिणाराचे वाचणाराला रामराम असें शेवटीं होतें. पत्र नीट लावून मी वाचलें. तें पुढीलप्रमाणें होतें.

“रा.रा. धर्मास रमीकडून कागद देण्यांत येतो की तुम्ही कधीं सुटून याल इकडे सर्वांचे डोळे आहेत सहा महिने गेले. अजून आठ आहेत म्हणतां. साहेबाला सांगून लौकर सुटा. चार दिवसांपूर्वी येथें वादळ झालें. असें जन्मांत कधीं झालें नव्हतें, आपल्या झोंपडीवरचा शाकार सारा उडून गेला. थंडी मनस्वी पडतें. रात्रीं वारा येतो. पोरें गारठतात. काय करायचें ? कर्ज मागायला गेले तर चोराला कोणी द्यावें असें म्हणतात. परवां तुमचा लाडका रामा तें शब्द ऐकून अंगावर धांवला. मी आंवरले. पोराची भीति वाटते. नागाच्या पिलावाणी फण् करतो. गरिबाला असें करून कसें चालेल? त्याला चार शब्द लिहा. आणि तुमच्या तेथें स्वराज्यवाले आहेत. कोणाला दहा रुपये पाठवायला सांगा. पेंढे घेऊ आणि चंद्रमौळी घर शाकारूं. पोरांना थंडी कमी लागेल. तुम्ही जपा. येईल दिवस तो जातच आहे. लौकर सुखरूप या.”

अशा अर्थाचें तें पत्र होतें. लिहिणारा हुशार असावा. आम्हां स्वराज्यवाल्यांचीहि कसोटी घ्यायची त्यानें ठरवलें असावें. पत्र वाचून झाले.

“देवाची गरिबावरच धाड. मोठे वाडे नाही पडायचे, ते नाही उडायचे. आमचीं घरे उघडी पडायचीं. कोठून आणतील शाकार? थंडीचे दिवस.”

“मी माझ्या बाहेरच्या एका मित्राला तुझ्या घरीं दहा रुपये पाठवायला लिहितों.”

“कशाला उपकार घ्यायचे?”

“उरकार कसचे धर्मा? एकमेकांनीं एकमेकांस मदत नको का करायला? आणि मी तरी मित्रालाच लिहिणार.”

 

“माझें मन म्हणत असतें ‘वेडी आशा करूं नये.’ तुम्ही इतके स्वराज्यवाले येथें आहांत तुरुंगांतसुद्धां घाणेरडें काम आमच्याच लोकांना. तुम्हीं केला आहे याचा विचार ? मागें तुमचे लोक दिवाण होते. तुरुंगातील भंगी काम आमच्याच नशिबीं असतें हें कां माहीत नव्हतें तुमच्या लोकांना ? तुरुंगाच्या वार्‍या तर मोप केल्यात. परंतु अजून महार भिल्ल अशांच्याच नशिबीं तुरुंगांत वंगाळ काम ? मोठें मन दादा नाहीं आढळत फारसें. सोन्यावाणी, माणकावाणी तें दुर्मिळ आहे.”

“धर्मा, तुझा मुलगा कधीं आला होता भेटायला ?” 

“कसा येणार भेटायला ? कोठले पैसे ? घरीं दोन घास खाऊं देत म्हणजे झालं.”

धर्माच्या डोळ्यांना पाणी आलें. तो पुन्हां म्हणाला :
“आज गोड खातांना त्यांचीच आठवण येत होती. हें थंडीचें दिवस. पोरांना पांघरायलाहि कांहीं नसेल. देव आहे सर्वांना.”

मी उठून गेलों. धर्माजवळ मी मधूनमधून जाऊन बसत असें. तो तुरुंगातलें काम करी. एका बाजूला भिंतींजवळ बसे. आम्ही स्वराज्यवाले. आमचे संडास साफ करण्याचें काम धर्मा करायचा. तें आम्हीच आमच्या अंगावर पाळीपाळीनें कां बरें घेतलें नाहीं ? तसा विचार तरी आमच्या मनांत आला का ? ४२ चा बाहेर चाललेला लढा हिंसक कीं अहिंसक याच्यावर आमच्या व्याख्यानमाला चालत. आमचे समाजवादाचे अभ्यासवर्ग असत. कोणी संगीत शिकत. कोणी संस्कृत. परंतु धर्माचा विचार कोणी केला होता का ? धर्मा व्यक्ती म्हणून नव्हे. परंतु ही जी गुलामगिरी देशभर आहे ती इंग्रज गेला तरी कशी जाणार ? भंग्याचे भंगीपण कधीं जाईल, अस्पृश्यांची अस्पृश्यता कधीं जाईल, निरनिराळे धंदे शिकून ते कधीं प्रतिष्ठित नागरिक होतील, याचा विचार आमच्या मनाला शिवत होता का ? प्रभु जाणे ! धर्माजवळ जाऊन बसलों म्हणजे तो म्हणायचा, “दादा, कशाला तुम्ही तेथें बसतां, तुम्हीं मोठे लोक.” मी त्याला म्हणायचा, “आपण सारे समान.” “शब्द आहेत दादा हे.” आणि माझें मनहि आंत खाई.

दिवस जात होते.

एके दिवशीं मी एकटाच फिरत होतों. थोडी पावसाची झिमझिम सुरू होती. आज कोठून आला पाऊस ? नुकसान करणारा पाऊस. आंब्याचा मोहर गळेल. गरीब लोक आंबे खाऊनहि राहतात. पुढें आंब्याच्या कोया खाऊन राहातात. कशाला हीं अभ्रें हा अकाली पाऊस, असें मनांत येत होतें. परंतु अनंत विश्वाच्या योजनेंत घडामोडी होतच असतात. आपणांस काय कळे त्यांचा अर्थ ? डोक्यांत विचार थैमान घालीत होते. मी भरभर चालत होतों.

   

पुढे जाण्यासाठी .......