शनिवार, डिसेंबर 14, 2019
   
Text Size

संध्या

“त्यानं कांहीं बिघडत नाहीं. परंतु कल्याण येणार नाहीं.”

“तो माझ्याजवळ आहेच. यायला कशाला हवा ?”

“खरंच हो. आम्ही वेडीं आहोंत.”

भाईजी आले त्यावेळेपासून सर्वांनाच जरा बरें वाटलें. बाळची आई, विश्वासची आई ह्याहि समाचाराला येत, बसत व बघून जात. हरणीची आईहि मोसंबी वगैरे पाठवी. संध्येला हळूहळू आराम पडूं लागला. ताप उतरला. पुनर्जन्म झाला. तिकडे राजबंदींचा उपवासहि सुटला. संध्येला त्यामुळें अधिकच आनंद झाला. एकदम तिच्या प्रकृतींत फरक पडला.

“आतां मी लौकर बरी होईन, भाईजी.”

“होशील हो. परंतु हालचाल नाहीं हो करायची.”

“तुम्ही सांगाल तशी वागेन.”

“मी तुला तुझ्या आईकडे घेऊन जाणार आहें.”

“कशाला ?”

“म्हणजे बरं. लौकर सुधारशील. आईच्या जवळ असणं हेंच खरं टॉनिक.”

“बघूं पुढं.”

परंतु भाईजींनाच एके दिवशीं सकाळीं पकड-वॉरंट आलं. ते संध्येला मऊ भात भरवीत होते. तों दारांत पोलीस उभे.

“कोण पाहिजे ?”

“आपणच !”

“असं का ? ठीक तर. बसा हां !”

भाईजींनीं तयारी केली. संध्या, हरणी, रंगा सारीं खिन्न व उदास झालीं.

“रंगा, तूं संध्येला घरीं पोंचव; तिच्या आईकडे. हे पैसे घेऊन ठेव. संध्ये, नाहीं म्हणूं नकोस हां. प्रकृतीची काळजी घे. हरणे, जप ह; देव आहेच सर्वांना.” असें म्हणून ते निघाले. संध्येच्या केंसांवरून, डोक्यावरून त्यांनीं हात फिरविला. आणि गेले !

मोटरीचा आवाज आला. गेली मोटर.

आणि एके दिवशीं रंगा संध्येला माहेरीं घेऊन गेला. तिच्या आईकडे तिला पोंचवून तो परत आला. संध्या माहेरीं होती. किती तरी दिवसांनीं ती आईला भेटत होती. किती तरी दिवस म्हणजे, फारसे नाहींत कांहीं-वर्षा-दीड वर्षांतीलच सा-या कथा.

“संध्ये, काय तुझी दशा ?” तिची आई म्हणाली.

“आतां तूं कर हो मला जाडीजुडी.” संध्या बोलली.

इकडे हरणी दिवसेंदिवस अधिकाधिक अस्वस्थ होत चालली. इतके दिवस संध्येचें तिला बंधन होतें. ती एक जबाबदारी होती. आतां ती मोकळी झाली. कॉलेज सोडावें व गांवोगांव गाणीं म्हणत हिंडावें असें तिला वाटूं लागलें. तिनें संध्येला आपली मन:स्थिति कळवली. संध्येनें तिला लिहिलें, “जरा थांब, मला बरी होऊं दे. जायचंच, तर आपण दोघी जाऊं. माझ्याहि मनांत हेच विचार येत आहेत. कल्याण, विश्वास, यांची जीं ध्येयं, त्यांचीच आपणहि पूजा करूं. त्यांचे मंत्र घोषवीत आपण सर्वत्र हिंडूं. क्रांतीच्या यात्रेकरणी आपण होऊं. मी येईपर्यंत थांब. थोडी कळ सोस.”

हरणीनें घाई केली नाहीं. संध्येची वाट पाहात ती थांबली. थोडे दिवस गेले. संध्या बरी झाली. एके दिवशीं ती आईला म्हणाली,

“आई, आतां मला जाऊं दे. माझ्या कर्तव्यासाठीं मला जाऊं दे. कल्याणचं काम हातीं घ्यायला जाऊं दे.”

“जा हो, संध्ये. ज्यांत तुमचा आनंद, तें करा. माझ्या प्रेमाची तहान लागली, तर येत जा. घोटभर पिऊन जात जा.” ती माता म्हणाली.

एके दिवशीं संध्या पुण्याला आली. हरणी नि ती बराच वेळ रात्रीं बोलत बसल्या, शेवटीं प्रचारार्थ बाहेर पडण्याचें ठरविलें.

हरिणीनें आपल्या आईला किंवा विश्वासच्या घरीं कोणाला कांहीं सांगितलें नाहीं. त्यांनीं रंगाला फक्त सांगितलें होतें.

“उठाव झेंडा बंडाचा” हें गाणें गात त्या तेजस्वी भारतकन्या खेडयापाडयांतून हिंडू लागल्या. परंतु एका स्टेशनवर त्यांना अटक झाली. त्यांना कृतार्थ वाटलें. येरवडयाच्या तुरुंगांत त्यांना स्थानबध्द करून ठेवण्यांत आलें. कल्याण नि विश्वास यांनीं ती वार्ता वर्तमानपत्रांत वाचली. दोघांनीं आनंदानें उडया मारल्या.

 

“हरणे, किती ग दिवस झाले त्यांच्या अन्नसत्याग्रहाला ?”

“तुला कळलं वाटतं ? आजचा आठवा दिवस.”

“आठ दिवस का विश्वास, कल्याण, बाळ वगैरे उपाशी आहेत ?” असें म्हणून संध्येनें चमत्कारिकपणें पाहिलें. ती एकदम उठून बसली. ती वातांत गेली. ती ताडकन् उभी राहिली. हरणी तिला आंवरीत होती. “सोड मला, तूं कोण मला अटक करणार ? मी क्रान्ति करणार ! आगडोंब पेटवणार ! कोण तूं ? भांडवलदार आहेस ? तुला दूर झुगारून क्रांतीचा बावटा फडकवीन ! कोण तूं ? साम्राज्यशाहीचा पोलीस ? तुला अशी ढकलून निघून जाईन-” संध्या त्वेषानें हातवारे करीत बोलत होती. हरणीनें मोठया मुष्किलीनें तिला आंवरलें. तिच्या डोळयांतून पाणीहि येत होते. तिनें संध्येला अंथरुणावर पुन्हां निजविलें. डोळे मिटून संध्या पडून राहिली. तिचें लक्षण ठीक दिसेना. मध्येच वात होई. मध्येंच थोडी शुध्द येई. हरणी मोसंब्याचा रस देत होती.

“नको ग मेला तो रस. ते तिकडे उपाशी मरत आहेत नि मी का रस पीत बसूं ? “ती म्हणाली.

“संध्ये, असं काय बरं ? थोडासा तरी घे.” हरणी म्हणाली.

“तुला वाईट वाटलं, हरणे ? ओत तोंडात. हा बघ आ केला.” हरणीने थोडा रस तोंडांत घातला. असे दिवस जात होते. आणि एके दिवशी अकस्मात् भाईजी आले. हरणीला बरें वाटलें. रंगाला धीर आला. भाईंजी आले ते संध्येच्या जवळ बसले. तिच्या डोक्यावर हात ठेवून डोळे मिटून ते बसले होते.

“कोण आहे माझ्याजवळ ? कोण हें ? इथं काय बसता ? इथं कुणी नका राहूं ? जा सारे; बाहेर पडा; चळवळ करा; तुरुंग भरा. रान उठवा; पेटवा वणवा.” असे म्हणून संध्येनें भाईजींना ढकलले. ते तिला शांत करीत होते. तिनें एकदम पाणी मागितलें. त्यांनीं तिच्या तोंडांत पाणी घातलें. स्थिर दृष्टीनें तिनें त्यांच्याकडे पाहिलें; आणि एकदम ओळखून म्हणाली :

“भाईजी, माझे भाईजी !” त्यांच्या मांडीवर तिने डोकें ठेवले. निमूटपणें ती पडून होती. थोडया वेळानें म्हणाली :

“भाईजी, मला बरं करण्यासाठीं आलेत ? होय ना ? उगीच आलेत. ते तिकडे तुरुंगांत अन्नसत्याग्रह करीत आहेत. आणि आपण का भाईजी जगावं ? मला मरण येऊं दे, भाईजी.”

“संध्ये, तूं पडून राहा. केवळ मरण एवढंच ध्येय नाहीं. योग्य वेळीं विचारपूर्वक मरावं. बलिदान हीहि एक पवित्र गोष्ट आहे. ती केरकचरा नाही. शांत राहा. बरी हो. तूं बरी बाहेस असं कळलं, तर त्या उपवासांतहि कल्याणला तुरुंगांत जणूं अन्न मिळाल्यासारखं वाटेल.”

“तुम्ही का माझ्या आजारीपणाचं त्याला कळवलं आहे ?”

“हो.”

“कां कळवलंत ?”

“तें कर्तव्य वाटलं म्हणून.”

“सरकारकडे अर्ज करायला नाहीं ना सांगितलंत ?”

“सांगितलं आहे. बिनशर्त सोडणार असतील तरच.”

“कशाला अर्ज ?”

 

“माझी कुठली ही भविष्यवाणी ? ही भविष्यवाणी त्या मुलांचीच. “भविष्य राज्य तुमारा मानो । ऐ मजदूरो और किसानो” हा त्या मुलांचा मंत्र. माझा बाळ मला हे चरण शिकवी. म्हणायचा “आई, जप करायचाच असेल, तर रामनामाचा नको करूंस. किसान-कामगारांनो, तुमचं राज्य होऊं दे. तुमची क्रांति यशस्वी होऊं दे, असा जप कर.” ती माता श्रध्देनें म्हणाली.

“आई, तुम्ही आमच्याजवळच राहा ना !” संध्या म्हणाली.

“तसं कसं राहायचं, संध्ये ? तुम्हांला कांहीं लागलं सवरलं, तर मागत जा हो. उपाशी नका राहात जाऊं. हे दहा रुपये आणले आहेत ते ठेवा. उत्साहानं राहा. संध्ये, तूं आजारातूंन, बाळंतपणांतून उठलेली. जप हो. पुन्हां नाहीं तर आजारी पडायचीस.” असें सांगून आश्वासून बाळची आई गेली.

हरणीनें आतां कॉलेजमध्यें नांव घातलें. ती एक शिकवणीहि करी. तिची आई तिला मदत करी. विश्वासच्या वडिलांचीहि थोडी मदत होई. आणि संध्या काय करी ? खाटेवर पडल्या पडल्या कल्याणचीं जुनीं पत्रें काढून तीं वाची. तो तिचा मेवा होता. अवीट मेवा.

परंतु हरणीचें मन हळूहळू अभ्यासांत रमेनासें झालें. देशांत सर्वत्र धरपकडी होत होत्या. एकूण एक भाईलोक उचलले गेले. लहान लहान मुलेंहि, तीं समाजवादी असतील, क्रान्तिकारक असतील, अशा संशयावरून तुरुंगांच्या आंत नेऊन ठेवण्यांत आलीं. तेथें आतां क्रान्तीच्या शिक्षणाचे वर्ग सुरू झाले. तेथें अर्थशास्त्रावर, विरोध-विकासवादावर, स्टेट म्हणजे काय, यावर व्याख्यानें होऊं लागलीं. भाई लोकांचें काम ते जातील तेथें सुरुच आहे. ते जातील तेथें त्यांचा प्रचार आहेच.
परंतु संध्या फिरून आजारी पडली. तिला एकाएकीं खूपच ताप आला. आणि दोन दिवस झाले तरी ताप निघेना. डॉक्टर म्हणाला, “हा दोषी ताप आहे.” संध्या त्या तापांत पडून राही. हरणी जवळ असे. तिला शिकवणीला जातां येत नसे. परंतु ज्या मुलीला ती शिकवी, ती मुलगी म्हणाली.

“मी तुमच्या घरीं येत जाईन. तिथंच मला शिकवीत जा.”

“असं करशील तर किती छान होईल !”

ती मुलगी हरणीकडे येई. संध्येजवळ बसून हरणी तिला शिकवी. मध्येंच संध्येच्या तोंडांत पाणी घाली. अशी शुश्रूषा चालली होती.

एके दिवशीं संध्येनें विचारलें, “हरणे, भाईजींना अटक झाल्याचं कुठं वाचलंस का ग ?”

“नाहीं वाचलं. ते अजून बाहेरच असावेत.”

“त्यांना लिहिशील पत्र ? संध्येला एकदां भेटून जा, असं त्यांना लिही. विश्वास व कल्याण तर अडकून पडले आहेत. भाईजी
मोकळे असले तर जातील भेटून. पुन्हां थोडेच भेटणार आहेत ? मी कांहीं आतां वांचणार नाहीं, हरणे.”

“संध्ये, असं काय बोलतेस ? तूं बरी होशील. तुझ्या आईला लिहूं का पत्र ? इकडे तिला बोलावूं ?”

“आधीं भाईजींना बोलाव.”

“त्यांचा पत्ता काय ? ते कुठं फिरत असतील, देव जाणे !”

“त्यांच्या नेहमींच्या पत्त्यावर टाक पत्र. त्यांना मिळेल अशी आपण आशा करूं.”

हरणीनें भाईजींना पत्र टाकले. संध्या आतां फार बोलत नसे. परंतु एके दिवशीं राजबंदीचा अन्नसत्याग्रह म्हणून मोठया अक्षरांत वर्तमानपत्रांत बातमी आली. हरणी घाबरली. परंतु संध्येला तिनें ती बातमी कळविली नाहीं. पण संध्येला ती वार्ता शेवटीं कळलीच.

   

२१

सारीं तुरुंगांत

भाईजी निघून गेले. कल्याण नि विश्वास आपापल्या कामाला लागणार होते. पुढचें सारें ते ठरवीत होते. इतक्यांत एके दिवशीं त्यांच्या घरासमोर एक मोटर आली. पोलीस आले. विश्वास नि कल्याण चकित झाले. तुम्ही बाहेर फार दिवस राहूं शकणार नाहीं हें भाईजींचें भविष्य खरें ठरलें.

“संध्ये, जातों हं. पुन्हां वेळ येईल तेव्हां भेटूं. आनंदी राहा.” कल्याण सकंप वाणीनें म्हणाला.

“हरणे, योग्य वाटेल त्याप्रमाणं तुम्हीं सारं करा. तुम्ही एकमेकींना अंतर देऊं नका. आम्ही वागत होतों त्याप्रमाणं तुम्हीहि वागा. रंगाहि आधाराला आहे.” विश्वास म्हणाला.

दोघांचें सामान बांधून देण्यांत आलें. कांहीं कपडे, कांहीं पुस्तकें; दुसरें काय असणार सामान ? मोटरीपर्यंत संध्या नि हरणी पोंचवायला गेल्या. कल्याण, विश्वास आंत बसले.

“अच्छा !” दोघे म्हणाले.

मोटर क्षणांत गेली. हरणी नि संध्या तेथें उभ्या होत्या. नंतर त्या खोलींत आल्या. हरणी संध्येच्या गळयांत गळा घालून रडली.

“उगी, हरणे. विश्वास पुन्हां लौकर भेटेल. लग्न झालं नाहीं तों तुरुंग. परंतु आपण हें सारं समजूनच आहोंत. क्रान्तिकारक पतिपत्नींच्या मनोमय भेटी, मनोमय सुखसंवाद ! मनोमय भेटीच्या वेळेसहि क्रान्तिच आपलं तोंड पुढंपुढं करील.”

“संध्ये, ते तुरुंगांत बसणार नि आपण का घरीं राहायचं ?”

“वेळ आली तर आपणहि जाऊं.”

“वेळ आणली तर येईल.”

“बघूं.”

दुस-या दिवशींच्या वर्तमानपत्रांत कल्याण नि विश्वास यांच्या अचानक झालेल्या अटकेसंबंधीं उलगडा होता. इंदूरकडे बाळहि पकडला गेला होता. बाळला अटक झाल्याचें ऐकून त्याच्या आईला अश्रु आवरेनात. बाळला दमा आहे, ताप आहे, त्याचें तुरुंगांत कसें होईल, असें तिच्या सारखें मनांत येईल. परंतु संध्या नि हरणी या पोरींच्या संसाराचें चित्र डोळयांसमोर येऊन ती स्वत:चें दु:ख विसरे; एके दिवशीं ती त्या मुलांकडे आली. त्यांचें ती समाधान करीत होती.

“आई, किती दिवस हे तुरुंगांत राहणार ?” हरणीनें विचारलें.

“सरकार ठेवील तोंवर.”

“चौकशीशिवाय तुरुंगांत बेमुदत डांबून ठेवणं हा काय न्याय ? ही का माणुसकी ?”

“हरणे, न्याय नाहीं म्हणून तर हे झगडे. एक दिवस न्याय येईल. तरुणांची ही तपश्चर्या का फुकट जाईल ? हीं बलिदानं व्यर्थ नाहीं जाणार. आणि आपले हे मुके अश्रु ! हेहि फुकट नाहीं जाणार. या बलिदानांतून, या अश्रूंतून क्रांतीच्या गर्जना उठतील; यांतून ज्वाला पेटतील. जगांतील दंभ, जुलूम, पिळणूक, अन्याय, विषमकता यांचं भस्म होईल.” ती माता जणूं भविष्यवाणी बोलत होती.

“आई, तुमची भविष्यवाणी आम्हांला धीर देवो.”

 

अशीं निरनिराळीं बोलणीं चाललीं होतीं. दिवस जात होते. एके दिवशीं संध्येला घरीं आणण्यांत आलें. खाटेवर तिचें अंथरुण घालण्यांत आलें. त्याच्यावर ती पडून राहिली. जवळ कल्याण बसला होता. आज पोटभर तिच्याजवळ तो बसला. संध्येनें त्याच्या मांडीवर डोकें ठेवलें. ती शांतपणें पडून होती.

कल्याण व विश्वास यांचे पुढील बेत तिला कळले. तिला वाईट नाहीं वाटलें. तिच्या तोंडावर समाधान होतें. भाईजींजवळ बसून ती जेवली. हंसत बोलत जेवली. ती बरी होऊं लागली. तिच्या तोंडावर तेज येऊं लागलें. डोळेहि चमकदार दिसूं लागले.

“संध्ये, आईकडे ये ना जाऊन. बरं वाटेल. मनाच्या सा-या जखमा संपूर्णपणं भरून येतील. आम्ही किती केलं तरी आई ती आई. ये चार दिवस आईकडे जाऊन.” भाईजी म्हणाले.

“तुम्ही म्हणतां तसं मला एखादवेळेस वाटतं. परंतु जायला पैसे हवेत, भाईजी. कुठून आणायचे पैसे ? इथं सारं उधारीवर चाललं आहे. हीं माझीं कुडीं वीक म्हणून कल्याणला सांगणार आहें. दवाखान्यांतच त्याला म्हटलं होतं. परंतु त्याच्या डोळयांत पाणी आलं; परंतु जवळ ठेवून करायचीं काय ?”

“तूं घरी गेलीस व तुझ्या कानांत कुडीं नाहींत, हातांत बांगडया नाहींत, असं आईनं पाहिलं, तर तिला काय वाटेल ?”

“तिच्या मुलीचा तिला अभिमान वाटेल, कीं दागिन्यांत ही रमत नाहीं. माझी आई नाहीं हो रागावणार. आणि कल्याण वगैरे कसे आहेत तें आईला माहीतच आहे. हातीं सतीचं वाण घेतलेले हे फकीर आहेत, हें आई जाणून आहे.”

“संध्ये, तूं आतां बरी आहेस. मी आतां जाऊं ना ?”

“जा हो, भाईजी. प्रकृतीला जपा.”

“आमच्या प्रकृतीची काळजी आत्तां सरकार घेईल.”

“तुरुंगांत ना ?”

“हो; तिथं कसली ददात नाहीं. एकच दु:ख तिंथं असतं.”

“कोणतं ?”

“--कीं बाहेर राहून आपणांस काम करतां येत नाहीं. शेतकरी, कामकरी त्यांच्यांत प्रचार करतां येत नाहीं, त्यांची संघटना करतां येत नाहीं. बाकी सारं तिथं सुखच आहे.”

“भाईजी, पुन्हां केव्हां भेटाल ?”

“योग असेल तेव्हां. संध्ये, तुमचे माझे असे जिव्हाळयाचे संबंध येतील अशी कुणाला कल्पना तरी होती ? पुढच्या गोष्टी कुणाला माहीत ? एखादवेळेस खरंच मला वाटतं कीं आपण सारीं बाहुलीं आहोंत. ही विश्वशक्ति आपणांस नाचवीत असते. ज्या गोष्टींची आपणांस कल्पनाहि नसते, त्या गोष्टी आपणांकडून ती करवून घेते. भेटूं, पुन्हां भेटूं. आठवणींच्या रूपानं भेट नेहमींच आहे. तूं आनंदी राहा. पुन्हां खेळकर मैना हो.”

“जरा गंभीर मैना. आगींतून गेलेली मैना. दु:खाच्या खोल दरीचा ठाव घेऊन पुन्हां धीर करून उडूं पाहणारी मैना. होय ना ?”

“हो, किती छान बोलतेस तूं !”

“तुम्ही गेल्यावर असं मला कोण म्हणेल ? कोण करील असं कौतुक ? आजी म्हणायची हो “संध्ये, किती छान बोलतेस.” भाईजी, कांहीं म्हणा. माझ्या आजीचा आत्मा तुमच्यांत मिसळला आहे. त्यामुळं तुम्ही माझ्याकडे, आमच्याकडे खेंचले गेलांत. असेल का असं ?”

“कोणाला माहीत ?”

“एके दिवशी भाईजींनीं हरणीच्या हातांत रिस्टवॉच बांधलें; आणि म्हणाले, “हरणे ! वेळप्रसंग आला तर विकून टाक हो. संध्येचीं कुडीं गेलीं, बांगडया, तसं हें जाऊं दे. भाईजींनीं दिलेलं, कसं विकायचं, असं नका म्हणूं. मला आपलं वाटे कीं तुला कांहीं तरी द्यावं. तुम्ही अजून तरुण मुलं आहांत. कांहीं हौस असते, इच्छा असते. तुमचं सारं मन दडपलेलं असतं. परंतु यामुळं मनाला तितकी प्रसन्नता नाहीं वाटत. वाटतं कीं विचारावी एखादी तुझी हौस; करावी पूर्ण. तितकंच दडपलेलं मन जरा मोकळं होईल. आपल्या सुप्त व गुप्त मनांत अनंत चमत्कार चाललेले असतात. कुठं कशी कळ दाबली जाईल, एकदम कुठून कसे उत्साहझरे वाहूं लागतील, किंवा बंद होतील, त्याचा नेम नसतो.”

आणि एके दिवशीं भाईजी गेले. साश्रु नयनांनीं गेले; संध्येच्या केंसांवरून हात फिरवून, हरणीची पाठ थोपटून, कल्याणकडे सजल दृष्टीनें पाहात व विश्वासचा हात दाबून ते गेले. एक स्निग्ध, सौम्य, मधुर, मुकें असें संगीत जणूं तेथून गेलें !

   

पुढे जाण्यासाठी .......