शुक्रवार, सप्टेंबर 20, 2019
   
Text Size

संध्या

“परंतु यश येण्याची आशा नाहीं.” विश्वास म्हणाला.

“अच्छा. आम्ही जातों.” ते नवीन मित्र म्हणाले.

कल्याण, विश्वास त्यांना दारापर्यंत पोंचवायला गेले. नंतर पुन्हां ते वर आले.

“काय, भाईजी, केव्हां जाणार ?”

“माझ्या जाण्याची तुम्हांला घाईशी ?”

“जाण्याआधीं मेजवानी करूं.”

“कसली ?”

“शिकरणीची.”

“संध्या घरीं आल्यावरच मीं जायचं ठरवलं आहे.”

“तिनं तुमचा निश्चय चालूं दिला नाहीं एकूण ?”

“तिच्यापुढं माझा निश्चय कसा टिकेल ? कल्याण, संध्येला आतां घरीं बाळंतिणी असतात. त्यांचीं मुलं पाहून संध्येला स्वत:चं
बाळ आठवतं. ती दु:खी होते. ती घरीं येऊं दे. इथं लौकरच बरी होईल. हंसेल, खेळेल.”

“भाईजी, मला तर लौकरच बाहेर जावं लागणार. संध्या घरीं येईल. परंतु मी तिच्याजवळ राहूं शकणार नाहीं. हरणी आहे. रंगा आहे. ढकलतील गाडा. पक्षाची शिस्त मला पाळली पाहिजे. घरीं कसा राहूं ?”

“विश्वास काय करणार ?”

“तो बाहेर राहूनच पक्ष वाढवणार. सध्यां तरी असं ठरवलं आहे.”

“नाहीं, तुम्ही फार दिवस बाहेर राहाल असं मला वाटत नाहीं. तयारीनं असा. संध्या, हरणी यांची जी व्यवस्था करायची असेल, ती करून ठेवा.” भाईजी म्हणाले.

“व्यवस्था काय करायची व आम्ही काय करूं शकूं ? धडपडतील त्याहि. स्वत:ची व्यवस्था त्या स्वत:च करून घेतील. त्यानंच त्यांचा विकास होईल. त्यांना आत्मविश्वास येईल. संध्येची मला काळजी नाहीं. कदाचित् ती आईकडेहि जाईल. ती न गेली, तर तिची आई येऊन तिला कदाचित् घेऊनहि जाईल.” कल्याण म्हणाला.

“आणि हरणी शिकणार आहे. शिकूं दे तिला. एकदां वाटत होतं कीं तिनंहि हिंडावं फिरावं. परंतु तिला एकटीला तितकं धैर्य होईल असं नाहीं वाटत. अजून तसा तिला कधीं अनुभव नाहीं, संवय नाहीं. परंतु तिला न राहवलं, तिला स्फूर्ति आली, तर तिनं खुशाल जावं सारं सोडून, जावं गाणीं गात गांवोगांव, सभा घेत गांवोगांव.” विश्वास म्हणाला.

“हरणी गेली कुठं ?”

“तिच्या आईनं तिला बोलावलं होतं म्हणून गेली आहे. माझे वडीलहि तिला शिकण्यासाठीं मदत करायला तयार आहेत. म्हणाले, तूं नाहीं बी.ए. झालास, तर ती तरी होऊं दे. मुलगा नाहीं बी.ए. तर सून तरी. हरणीच्या आईचीहि इच्छा आहे. जर कुठं नोकरी मिळाली मध्येंच तर तिनं करावी. संध्येनं व तिनं एकत्र राहावं.” विश्वास म्हणाला.

“रंगाहि त्यांच्याबरोबर राहील.” कल्याणनें सांगितलें.

“तुमचा रंगा खरंच मोठा प्रेमळ. आणि त्याला सारं समजतं. त्याच्या सारं लक्षांत येतं. जेवतांना विश्वास, तूं पाहिली आहेस का त्याची गंमत ? मी काय करायचा, कीं दुपारची उरलेली भाकर वगैरे जेवायला बसतांना ताज्या भाकरीच्या खालीं ठेवायचा; आणि ती तुम्हांला नकळत पटकन् मी घ्यायचा. रंगाच्या हें ध्यानांत आलं. त्यावेळेपासून तो आधींच ती घेऊन टाकतो. परवां हळूच बाजूला शिळा भात ठेवला होता. परंतु रंगानं तो उचलून घेतला. त्याला हृदय आहे. पुन्हां न बोलतां सारं करील. संध्या, हरणी यांना त्याचा आधार होईल. राहतील तिघं.” भाईजी म्हणाले.

 

भाईजी गेले व पुन्हां संध्याताईजवळ बसले. तिच्या डोक्यावरून ते हात फिरवीत होते. तिचे केंस ते सारखे करीत होते. तिचीं बारीक झालेलीं बोटें ते पाहात होते. नख दाबून रक्त किती कमी झालें तें ते पाहात होते.

“संध्ये, बाळ आतां मी जाणार आहें.”

“भाईजी, आणखी राहा असं कोणत्या तोंडानं मी सांगूं ? बाळ असतं तर सांगितलं असतं. परंतु या अभागिनीसाठीं राहा असं कशाला सांगूं ? परंतु मनांत वाटे, कीं मी घरीं आल्यावर मग तुम्हीं जावं. मला घरीं तुमच्याजवळ दोन घांस खाऊं द्या. मग तुम्ही जा. भाईजी, तुमचा आधार वाटतो हो.”

“संध्ये, खरंच का राहूं ? परंतु तुला घरीं यायला बरेच दिवस लागतील. अद्याप तूं बरी नाहींस.”

“आतां मी घरीं येईन. तेव्हांच बरी होईन. इथं सारखी बाळाची आठवण होते. आणि आतां त्या दुस-या बायका बाळंत झाल्या आहेत. त्यांचीं मुलं त्यांच्याजवळ पाळण्यांत आहेत. मला माझं बाळ आठवतं. कसं होतं ! इथं नकोच, भाईजी. मला घरीं न्या. तुमच्याशीं बोलेन, तुमचं बोलणं ऐकेन. कल्याणच्या मांडीवर डोकं ठेवीन. हरणीची थट्टा करीन. विश्वासला चिडवीन. मी लौकर बरी होईन. मला घरीं न्या; आणि मग तुम्ही जा. माझं नाहीं का ऐकणार ? भाईजी, तुम्ही सर्वांचं ऐकतां. माझं नाहीं ऐकणार ? मीं कधीं घातली होती का तुम्हांला गळ ? मी तुमचं नेहमीं ऐकतें. तुम्हांला स्वयंपाकहि करूं दिला. आतां एवढं माझं ऐका.”

“बरं हो संध्ये, तूं घरीं ये, व मगच मी जाईन.”

“तुम्ही माझ्या केंसांवरून हात फिरवूं लागलेत कीं भाईजी, मला आजीची आठवण होते. माझी आजी का तुमच्यांत आली आहे ? मला तुमच्याबद्दल असं इतकं कां बरं वाटतं ? फिरवा ना केंसांवरून हात. खरंच, आजीचाच जणूं हात.”

“संध्ये, आतां मी जाऊं ?”

“इतक्या लौकर ? किती दिवसांनीं आलांत. मी रोज तुमची वाट पाहायची; परंतु कल्याण सांगे कीं, त्यांना यायला धीर होत नाहीं. भाईजी, तुम्ही न येतांहि येत असां. माझ्या स्वप्नांत तुम्ही येत असां व “संध्याताई, रडूं नको बाळ,” असं म्हणत असां. तुमच्या तोंडून एकाद वेळेस सहज “बाळ” शब्द निघ्तो, तो किती गोड वाटतो ! सा-या लहानपणच्या स्मृति तो शब्द ऐकतांच एकदम उचंबळून येतात. भीमेच्या तीरावर बाबा शेवटचं मजजवळ बोलत होते व मला बाळ म्हणून म्हणत होते. जाऊं दे भाईजी, कुठं काम असलं, तर जा हो !”

“कोणी तरी येणार होते माझ्याकडे; कोणी विद्यार्थी.”

“कशाला येणार होते ?”

“ते चिठी ठेवून गेले होते. आम्हांला तुम्हांला पाहायचं आहे, एवढंच त्या चिठींत होतं. ते येतील व पुन्हां मी नाहीं असं पाहून निराश होऊन जातील. म्हणून जाऊं का ?”

“जा हो !” संध्या म्हणाली.

भाईजी घरीं आले. घरीं कल्याण, विश्वास व त्यांचे सारे मित्र बसले होते.

“हे आमचे भाईजी.” कल्याणनें नवीन मित्रांना सांगितलें.

“तुम्ही त्यांना आपल्या पक्षांत कां घेत नाहीं ?”

“विश्वासचे प्रयत्न चालले आहेत.”

 

“भाईजी, संध्या तुम्हांला जाऊं देणार नाहीं.” कल्याण म्हणाला.

“मी तिची समजूत घालीन.” भाईजी म्हणाले.

“ती सारखी तुमची आठवण काढते.” कल्याणनें सांगितलें.

भाईजी निघाले. दवाखान्यांत आले. संध्या खाटेवर पडलेली होती. शांत होती. आणि भाईजी तिच्याजवळ गेले. ते खाटेवर बसले. संध्येचा हात त्यांनीं हातांत घेतला.

“भाईजी, अरेरे !” असें म्हणून संध्येला रडूं आलें. तिचे डोळे शांतपणें भरून आले. भाईजींनीं तिचे डोळे पुसले. तिच्या केंसांवरून त्यांनीं हात फिरविला. तिला थोपटले.

“संध्याताई, नको हो रडूं. आपला काय बरं इलाज ?”

“असा कसा तुमचा देव, भाईजी ?”

“त्याचे हेतु काय कळणार ? अशा वेळींच संध्ये, श्रध्देची कसोटी असते. आपल्या मनासारखं सारं होत आहे अशा वेळीं ईश्वरावर श्रध्दा ठेवणं सोपं आहे. परंतु आपत्ति कोसळत आहेत, संकटं येत आहेत, आशा मातींत मिळत आहेत, सुखस्वप्नं भंगत आहेत, अशा वेळींहि जो श्रध्दा राखतो, तोच श्रध्दावान्. उगी हो. संध्ये.”

इतक्यांत तेथील त्या मुख्य सूतिकाबाई तेथें आल्या.

“भाईजी, तुम्ही मला ओळखीत नाहीं; परंतु मी तुम्हांला ओळखतें. तुमचं एक व्याख्यान एकदां मीं ऐकलं होतं. तें माझ्या कानांत अद्याप गुणगुणतं आहे. जें कांहीं लहानमोठं कर्म कराल तें ईश्वराच्या पूजेसाठीं आहे या भावनेनं करा, असं तुम्हीं त्या व्याख्यानांत सांगितलं होतंत. भाईजी, मी इथं त्याप्रमाणं करायला धडपडत असतें. तितकं यश येत नाहीं; परंतु प्रयत्न करतें. मी संध्याताईंनाहि खूप धीर देतें, शांत करूं पाहतें. परंतु अद्याप त्यांचे अश्रु ताजे आहेत. भाईजी, जरा तिकडे येतां थोडा वेळ ?”

“संध्ये, मी जाऊन येतों हं.”

पलीकडे त्या बाईची खोली होती. कामाची कचेरी. भाईजी खुर्चीवर बसले. त्या बाईंनीं भाईजींच्या हातीं दोन पेढे दिले.

भाईजींनीं हातांत घेतले.

“घ्या ना, खा ना. मी दुसरं काय देतें ? ते पेढे खा व वर हें दूध प्या. तुम्ही संध्येच्या घरीं स्वयंपाक करीत होतेत. तिला मऊ भात करून पाठवीत होतेत. तुम्ही पुरुष असून बाई बनलांत. मी स्त्री असून या सर्वांची, इथं येणा-या स्त्रियांची आई नाहीं का होऊं शकणार ? होईन; मी होण्याचा प्रयत्न करीन; तुमचा आशीर्वाद द्या. खा ना ते पेढे, भाईजी.”

तिकडे संध्या रडत आहे. तिचे डोळे ओले आहेत, आणि मी का इकडे एकटा पेढे खात बसूं, दूध पीत बसूं ? आणि संध्येला नेऊन दिला एक पेढा तर ? तिला तो का गोड वाटेल ? ती का पेढा खायच्या मन:स्थितींत आहे ? बरें, पेढा न घ्यावा, न खावा, हें दूध न घ्यावें, तर ह्या भगिनीला वाईट वाटेल. शेवटीं भाईजींनीं पेढे खाल्ले. तें दूध ते प्याले. तेथे सुपारी होती.

“सुपारी नको. मी खात नाहीं.” ते म्हणाले.

“ही लवंग घ्या.”

“जातों मी.”

“ओळख ठेवा, कधीं आलेत तर भेटत जा.”

   

“बघूं, आपण विचार करूं. नाहीं तर मी तुमचीं पत्रकं वांटीन. गांवोगांव चिकटवीन. भिंतींवरून, झाडांवरून, सर्वत्र लावीन. चीन देशांत सा-या सजीवनिर्जीव वस्तु प्रचार करीत असतात. विद्यार्थी, स्त्रिया, पुरुष, मुलं सा-यांच्या तोंडावर देशाचीं गाणीं, स्वातंत्र्याचीं गाणीं. त्यांच्या देशांतील भिंतींवरून सार्सापरिलाच्या रक्तदोषांतकाच्या जाहिराती नसतात; तर साम्राज्यशाहीच्या अंताचीं गाणीं लिहिलेलीं असतात. जपानचीं दुष्ट कृत्यें चितारलेलीं असतात. झाडांच्या बुंध्यावरून “जपानी सत्ता नष्ट करा” हे मंत्र चितारलेले असतात. विश्वास, आपल्याकडे तसंच केलं पाहिजे. मी जाईन असं करीत. परंतु मी एकटी जाऊं का ?”

“जा, भीति कसली ? क्रान्तिकारकाला भीति माहीत नसते.”

“विश्वास, अद्याप धैर्य होत नाहीं, परंतु धैर्य केलं पाहिजे.”

इतक्यांत भाईजी बाहेरून आले.

“काय चाललीं आहेत राजाराणीचीं बोलणीं ?” त्यांनीं हंसत विचारलें.

“भाईजी, तुम्ही जाणार ना आम्हांला सोडून ?” हरणीनें विचारलें.

“मी सोडून जाणार यांत आश्चर्य नाहीं. परंतु विश्वासहि तुला सोडून जाणार आहे. हें खरं का ?” भाईजींनीं विचारलें.

“हो, आज ना उद्यां सोडून जाणारच.” हरणी म्हणाली.

“मग लग्न कशाला केलंत ?” भाईजींनीं विचारलें.

“संपूर्णपणें एकमेकांचीं होण्यासाठीं. जगाच्या दृष्टीनंहि एकमेकांचीं होण्यासाठीं. भाईजी, तुम्ही संध्येला भेटून आलेत ?”

“नाहीं; उद्यां जाणार आहें. संध्येला भेटायला अद्याप मला धीर होत नाहीं.”

इतक्यांत विश्वासचे कोणी मित्र आले. विश्वास त्यांच्याबरोबर निघून गेला. कल्याण केव्हांचा बाहेरच गेला होता.

“हरणे, तुला मी काय देऊं ? माग. कांहीं तरी मजजवळ तूं माग. कांहीं तरी तुला द्यावं, असं वाटत आहे.”

“तुमचा आशीर्वाद द्या.”

“असलं शाब्दिक बोलणं नको.”

“मग काय मागूं, भाईजी ? न मागतां तुम्ही सारं देतच आहांत. काय द्यायचं तुम्हीं ठेवलं आहे ?”

“हरणे, माग ना कांहीं तरी.”

“मला रिस्टवॉच द्या. मला फार हौस आहे.”

“खरंच का हौस आहे ? देईन हो.”

“परंतु भाईजी, प्रेमाची भेट जपून ठेवावी लागते. तुमचं घडयाळ राहील का सदोदित मजजवळ ? वेळ आली तर विकूनहि टाकावं लागेल.”

“वीक. परंतु एक माझी आठवण तर राहील ?”

“भाईजी, दुस-या थोडया का आठवणी आहेत तुमच्या ?”

“तें कांहीं असो. मी देईन हो घडयाळ.”

इतक्यांत हरणीची एक मैत्रीण आली.

“भाईजी, मी बाहेर जाऊन येतें हं; तुम्ही कांहीं करूं नका हं; मी येईन लौकरच.” असें म्हणून हरणी गेली. आणि भाईजी एकटेच खोलींत होते. पुन्हां ते लौकरच एकटे निघून जाणार होते. त्यांचें नेहमीचें एकाकी जीवन पुन्हां सुरू होणार होतें. इतके दिवस या मित्रमंडळांत गेले. किती पटकन् गेले दिवस ! किती प्रसंग, किती स्मृति ! ते एकेक गोष्ट आठवूं लागले. त्या तरुण मंडळांत राहून तेहि मनानें जरा तरुण झाले होते. हंसूंखेळूं लागले होते. तेथें राहून त्यांचें कवि-हृदय पुन्हां थोडें जागें झालें होतें. परंतु आतां पक्षी उडून जाणार होता. त्यांना वाईट वाटत होतें. परंतु येथें आतां त्यांना राहवतहि नव्हतें.

दुस-या दिवशी ते संध्येकडे जायला निघाले. जाण्याच्या तयारीनें ते दारांत उभे होते.

 

“भाईजींचं काय मत ?”

“ते आमच्या पक्षाचे थोडेच आहेत !”

“मग त्यांचा कोण पक्ष ?”

“ते स्वत:ला गांधीवादी म्हणवतात. ते काँग्रेसचे एकनिष्ठ उपासक आहेत. ते म्हणतात कीं, “मला काँग्रेसची आशा आहे. गरिबांची, श्रमणा-यांची बाजू अधिक उत्कटपणं काँग्रेस घेतल्याशिवाय राहणार नाहीं.” त्यांची श्रध्दा आमच्याजवळ नाहीं.”

“ते काय करणार आहेत ?”

“त्यांनीं काँग्रेसच्या वैयक्तिक सत्याग्रहासाठीं सत्याग्रही म्हणून नांव नोंदवून ठेवलं आहे. जर त्यांचं नांव पसंत झालं, तर ते सत्याग्रह करतील.”

“होईल का त्यांचं नांव पसंत ?”

“कदाचित् होईल. मीं त्यांना पुष्कळ सांगितलं, कीं तुम्ही सुंदर पत्रकं लिहून द्या. आम्ही तीं छापून वांटूं. तुमचीं पत्रकं शेतकरी वाचतील. तुम्ही सोपं व हृदयस्पर्शी लिहाल. त्यांत पांडित्य नसलं, शास्त्रीयता नसली, तरी सहृदयता व उत्कटता असेल. श्रमणा-या जनतेला चेतावणी असेल. त्यांचीं हृदयं तुमची लेखणी पेटवूं शकेल. कां जातां तुरुंगांत ? पण ते ऐकतना. मी त्यांच्याशीं भांडलों, रागावलों. मला वाटलं होतं कीं भाईजी वश होतील. मला आजपर्यंत अहंकार होता, कीं भाईजींनीं इतर कोणाचं न ऐकलं, तरी ते माझं ऐकतील. परंतु माझा अहंकार शेवटीं गळला. भाईजी कांहीं केवळ परशरण नाहींत. कांहीं बाबतींत ते कोणाचंहि ऐकणार नाहींत असं दिसून आलं. मला वाईट वाटलं. परंतु भाईजींबद्दलचा आदरहि वाढला. पूर्वी मला त्यांच्याविषयीं प्रेम वाटे; परंतु तितका आदर नसे वाटत. वाटे, कीं भाईजी असे कसे मवाळ, मृदु प्रकृतीचे. परंतु त्यांच्यांतहि कणखरपणा आहे. केवळ गुलाम ते नाहींत. ते लौकरच आतां जातील व त्यांचं नांव येतांच ते सत्याग्रह करतील.”

“परंतु नांव येईपर्यंत ते काय करणार ?”

“ते म्हणाले मी गावांगांव प्रचार करीत जाईन. हातांत घेईन एक झाडू, खांद्यावर तिरंगी झेंडा, खिशांत कांहीं औषधं, असा हिंडत राहीन. गांव झाडावा, कोणी आजारी असला तर औषध द्यावं, रात्रीं सभा घ्यावी. पुन्हां दुसरा गांव. तोंडानं स्वातंत्र्याचीं गाणीं म्हणत जावं. प्रचाराचीं गाणीं. असा त्यांचा कार्यक्रम आहे.”

“आणि तूं काय करणार ? कल्याण काय करणार ?”

“आम्ही भाईजींबरोबर हिंडून शेतक-यांत संबंध जोडणार होतों. ठिकठिकाणीं गट बांधणार होतों. परंतु भाईजींची आतां आशा नाहीं. तेव्हां आम्ही दोघेच हिंडूं. पायींच हिंडत जाऊं.”

“आणि संध्या ?”

“संध्या व तूं एकत्र राहाल व आम्हांलाहि थोडी मदत कराल असं वाटत होतं. परंतु आतां काय ? तुला नोकरी नाहींच मिळत.”

“विश्वास, मी शिकवणी करीन. एक मुलगी मला विचारीत होती.”

“परंतु ती एक शिकवणी कितीशी पुरणार ? संध्या जर माहेरीं गेली व तूंहि तुझ्या घरीं आईकडे राहिलीस व शिकवणी केलीस, तर आहे थोडी आशा. त्या शिकवणीचे पैसे तूं आम्हांला देऊं शकशील. परंतु संध्या आईकडे राहणार नाहीं.”

“आणि मीहि माझ्या आईकडे नाहीं राहणार. मी आतां स्वतंत्रच राहीन. तुम्ही गेलेत तर शिकवणी करीन, एकदां जेवेन. परंतु आईकडे नाहीं राहणार. इतके दिवस आईकडे राहण्यांत संकोच वाटत नसे. परंतु आतां तिथं राहायला संकोच वाटेल. एकदम परकेपणा जणूं वाटतो.”

“हरणे, तूंहि नाहीं तर तुरुंगांत चल. गांवोगांव लढयाचीं गीतं गात जा. जावं खेडयांत, द्यावी दवंडी, करावी सभा, म्हणावीं गाणीं. काय हरकत आहे ? कॉलेजांत शिकून आणखी काय होणार ? नोकरी मिळाली असती, तर तीच करणार होतीस ना ? मला तर असंच वाटतं. संध्याहि जर बरी झाली, तर तूं व संध्या दोघी निघा प्रचाराला.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......