शुक्रवार, सप्टेंबर 20, 2019
   
Text Size

संध्या

“पण मला मुळी लग्नच नाहीं करायचं. मी आपली तुझ्याजवळ राहीन. तुझ्याजवळ गाणीं शिकेन. शेतावर जाईन. फुलं वेंचीन. मोट धरीन. मला मोट आवडते. कसं धो धो पाणी येतं; नाहीं, आजी ?”

“वेडी आहेस अगदीं !”

“मघां म्हणालीस की बॅरिस्टराला हटवशील, आणि आतां म्हणतेस कीं वेडी आहेस म्हणून. आजी, खरं सांग,
मी शहाणी की वेडी ?”

“आधी अंग पूस. आणि शेवटीं केंस भिजवलेसच ना ?”

“फार नाहीं कांही भिजले. आजी, डोक्यात शिरूं दे पवित्र पाणी, चंद्रभागेचं भक्तिप्रेमाचं पाणी. आजी, मी जनाबाई होऊं ?”

“जनाबाई व्हायला पुण्य लागतं. सांगितलं होतं कीं डोकं बुडवूं नकोस म्हणून.”

“तूं तर तीनतीनदां बुडवतेस ? आम्हां मुलांना मात्र आडकाठी.”

शेवटी एकदांची संध्या व भागीरथीकाकू घरीं आलीं. संध्येचे ओले झालेले केंस पाहून आईनें तिला मारलें. संध्या रडूं लागली. आजीनें तिला जवळ घेतलें. तरीहि तिचें मुसमुसणें चालूच होते.

“आजी, कां ग आईनं मारलं ? काय मीं पाप केलं ? जरा केस ओले झाले, ही का चूक ?”

“अग, केंस ओले झाले तर पडसं होतं; आणि तसेच ओले राहिले तर मग उवा पडतात. केसांत जटाहि होतात. आईचं का तुझ्यावर प्रेम नाहीं ?”

“माझ्यावर कुणाचं प्रेम नाहीं. संध्या कुणालाच नको. बाबा माझ्याशीं कधींसुध्दा बोलत नाहींत. इतर मुलं माझ्याशीं भांडतात. आई मला मारते. मोठी काकू मलाच काम सांगते. रोज मीच आपली भाजी चिरायची.”

 

“आजी, बाबांचं तें आवडतं गाणं मी म्हणूं ?”

“हं, म्हण; छान आहे तें गाणं.”

संध्या गाणे म्हणूं लागली:
(चाल : दिल खूनके हमारे...)
भीमे वहा वहा गे
जन सर्व उध्दरावे ॥भीमे०॥

तव गोड गोड नीर
तव धन्य रम्य तीर
सेवून लोक-माते
निष्पाप सर्व वाटे ॥ भीमे०॥

शेतें तुझ्या तटींचीं
समृध्द शत पटीचीं
देती अपार पीक
संसार हा सुखावे. ॥ भीमे०॥

घोडे तुझ्या थडीचे
होती गडी विजेचे
अटकेस दौड गेली
इतिहास नव घडावे ॥ भीमे०॥

देशी स्वराज्य माते
देशीहि मुक्ति माते
परमार्थ अन् प्रपंच
दोन्हीहि हातिं द्यावे ॥ भीमे० ॥

बाळे तुझीं अम्ही गे
आम्हांस वाढवी गे
दे प्रीति नी विरक्ती
मग जीव हा विसांवे ॥ भीमे०॥

पाण्यांत गाणें म्हणत संध्या नाचूं लागली. भीमेच्या पाण्यावर ती हात मारीत होती. ताल धरीत होती. मध्येच पाण्यांत बसे, मध्येंच उभी राही. मध्येंच गिरकी घेई. मध्येंच टाळया वाजवी.

“संध्ये, पोरी, बाधेल हो पाणी. नीघ बाहेर.”

“भीमेचं पवित्र पाणी. चंद्रभागेचं पाणी. तें का बाधेल ? वेडी आजी !”

“एवढीशी चिमुरडी आहेस. पण वाद घालीत बसतेस. बॅरिस्टर नवरा हवा मिळवून द्यायला. साध्या नव-याला तूं रडवशील.”

 

आजी रागावली असें पाहून संध्या खालीं उतरली. तिनें आजीचा हात धरला. सर्व मुलें घरीं निघालीं.

“आजी, तूं नेहमीं संध्येचा हात धरतेस. आमचा कोणाचा कां नाहीं   धरीत ? ती तेवढी तुझी लाडकी !” दुसरीं मुलें म्हणालीं.

“अरे, ती इकडेतिकडे पळून जाईल म्हणून हो मी तिचा हात धरतें. तुम्ही सारीं माझीं आवडतीं, सारीं लाडकीं. मी सर्वांना खाऊ नाहीं का देत ? सर्वांना गोष्टी नाहीं का सांगत ?”

“आजी, तूं रस्त्यांत पडूं नयेस म्हणून मी तुझा हात धरतें, खरं ना ?” संध्येनें हंसून विचारलें.

“होय हो संध्ये. मुलं म्हणजे म्हाता-याची काठी.” आजी म्हणाली.

भागीरथीकाकू रोज भीमेवर स्नानासाठीं जावयाची. पंढरपूराहून वाहात आलेली पवित्र भीमा. उडगी गांवची तीच गंगा. ती चंद्रभागा. आजीबरोबर कधींकधीं संध्याहि जावयाची व पाण्यांत डुंबावयाची.

“संध्ये, तूं आज गंगेवर येऊं नकोस. फार आहे थंडी.”

“आजी, तुला थंडी लागत नाहीं, मग मला कशी लागेल ? मला तर भीमेच्या पाण्यांत मौज वाटते. जणूं मी आईच्या कुशींत शिरत आहें असं मला वाटतं. संध्येला थंडी-ऊन बाधत नाहीं. पाऊसपाणी बाधत नाहीं. तहानभूक लागत नाहीं. भीमेचं पाणी पिऊन माझी तहानभूक नाहींशी होते.”

“कांहीं तरी बोलतेस. गंगेवरून आलीस की दुप्पट खातेस. पाण्यांत डुंबून भूक मरते वाटतं ? बरं, चल; तूं कांही ऐकायची नाहीस.”

त्या दिवशी भीमेच्या पाण्यांत डुंबता डुंबतां संध्या जणूं देहभान विसरली. तिकडे भागीरथीकाकू स्तोत्रें म्हणत होती, अभंग म्हणत होती. संध्येलाहि गाण्याची स्फूर्ति आली.

   

“काकू, आपण तडजोड करूं. जर तुला नाहींच राहवलं, तर दुपारचा स्वयंपाक तूं कर, पण रात्रीचा तरी करूं नकोस.”

“बरं हो ; तुझ्या म्हणण्याप्रमाणं.”

त्या दिवसापासून भागीरथीकाकू चुलीजवळ फारशी बसेनाशी झाली. तिचें नारायणरावांवर विशेष प्रेम असलें, तरी दुस-या दोघां भावांवर नव्हते असें नाहीं. सर्वांवर तिचा लोभ. सर्वांच्या मुलांबाळांचे ती कोडकौतुक करी. मुलांना घेऊन तुळशीच्या अंगणांत बसे. त्यांना गोष्टी सांगे. कृष्णयशोदेची गाणीं शिकवी. लहान मुलांना आंदुळी, त्यांना ओव्या म्हणे.

सर्व मुलांत संध्येवर तिचें फार प्रेम. संध्येचे तिला वेड. संध्या भीमरावांची मुलगी. मोठी खेळकर, चपळ. दिसेहि गोड गोमटी. भागीरथीकाकू कधीं कधीं मुलांना घेऊन मळयांत जाई. मळा मोठा सुंदर होता. मळयांत विहीर होती. मोट चालत असे. फुलांचे ताटवे होते. भाज्या होत्या. फळझाडें होतीं. मळयांत काम करणारीं गडीमाणसें भागीरथीकाकू येतांच प्रेमाने तिच्याभोवतीं जमत, फुलें आणून देत. फळें आणून देत.

त्या दिवशीं शाळेला सुट्टी होती. मुलांना घेऊन भागीरथीकाकू मळयांत गेली होती. गडीमाणसें जवळ आलीं.

“आजी, तुम्ही आतां म्हाता-या झालां. इतक्या लांब कशाला येतां ? वाटेंत दगडधोंडे, कांटेकुटे.” मोटकरी प्रेमाने म्हणाला.

“अरे, शेतावर आलं म्हणजे मी माझं म्हातारपण विसरतें या मुलांबाळांना घेऊन येण्यांत एक प्रकारची मौज असते. मला इथं अनेक आठवणी येतात. पूर्वीचे दिवस आठवतात. हा मळा म्हणजे माझं रामायण. खरं ना ? काय रे, कोबी केव्हां होईल तयार ? संध्येला कोबी फार आवडते.”

“होईल लौकर तयार. कुठ आहे संध्याताई ?”

“ती बघ, त्या झाडावर बसली आहे. क्षणभर स्वस्थ नाहीं बसायची; खारकुंडीप्रमाणं इकडे उडी मारील, तिकडे पळेल. भारीच हो अचपळ. संध्ये, उतर खालीं. घरीं नाहीं का जायचं ? चला रे सारीं.”

“मी नाहीं खालीं येणार. माझं नांव संध्या. मी संध्याकाळीं घरी येईन, तोंपर्यंत या झाडावर बसून राहीन. इथं मजा आहे.”

“वर खायला कोण देईल ?” “पाखरं देतील. तीं का माझ्याशिवाय खातील ? मीहि पांखरूंच. हंसतेस काय, आजी ? “

“पुरे चावटपणा. उतर खालीं. घरी जायला उशीर होईल.”

 

त्या गांवचें नांव उडगी. भीमेच्या तीरावर तें वसले होतें. गांवची वस्ती चारपांच हजार असेल. त्या गांवांत कर्नाटकी यांचे घर मोठें प्रसिध्द होतें. त्या घरांत तिघे भाऊ एकत्र राहात होते. वडील भाऊ नारायणराव, मधले भीमराव, कनिष्ठ पुंडलिक. नारायणराव मोठे कर्तबगार होते. सारा गांव त्यांना मान देई. सारे भाऊ चांगले लिहिणारे वाचणारे होते; घरीं वर्तमानपत्रें येत, मासिकें येत; चांगली चांगलीं पुस्तकेंहि भरपूर होतीं. एक प्रकारचें सुसंस्कृत वातावरण त्या घरांत होतें.

या त्रिवर्गाचे आईबाप लहानपणींच निवर्तले होते. त्यावेळीं मोठी आणीबाणीची स्थिति होती. घरांत कोणी कर्तें पुरुष माणूस नव्हतें. विधवा चुलती भागीरथीकाकू हीच काय ती घरांत. परंतु तिनें धैर्यानें घर संभाळलें. या मुलांना तिनें वाढविलें. शेतीभाती तिनें पाहिली. आतां मुलें मोठीं झालीं होती. तिघांची लग्नें झाली होती. घरांत तीन सुना वावरत होत्या. त्यांचीं मुलेंबाळें होतीं. घराला भरल्या गोकुळाची शोभा होती. भागीरथीबाईला हें सारें भाग्य पाहून धन्य वाटे. केल्या कष्टाचें चीज झालेले पाहून कृतार्थ वाटे.

भागीरथीकाकूचें नारायणरावांवर विशेष प्रेम होते. जणूं तिला तो स्वत:चा मुलगा वाटे. ती आतां थकली होती. म्हातारी झाली होती. तरीहि स्वयंपाक तीच करी. आपल्या हातची भाजीभाकर नारायणाला मिळावी असें तिला वाटे.

एके दिवशीं नारायणराव तिला म्हणाले, “काकू, तूं आतां म्हातारी झालीस. तूं स्वस्थ कां बसत नाहींस ? विश्रांति कां घेत नाहींस ? घरांत आतां तुझ्या सुना आहेत. त्या करतील सारें काम. त्या करतील स्वयंपाक. तूं कशाला चुलीजवळ बसतेस ? तूं आम्हांला वाढवलंस, लहानाचं मोठं केलंस. आईबापांची आठवण तूं आम्हांला होऊं दिली नाहींस. तळहाताच्या फोडाप्रमाणं तूं आम्हांला जपलंस. काकू, तुझे किती उपकार, किती प्रेम ! किती कष्ट तूं काढलेस. आतां नको हो श्रमूं. तूं आमच्या मुलांना खेळव. त्यांना गोष्टी सांग. रामनाम म्हण. तुझा आशीर्वाद आम्हांला दे. तूं प्रेमानं आमच्याकडे पाहिलंस कीं आम्हांला सारं मिळतं. तूं काम करूं लागलीस, दुपारवेळीं चुलीजवळ बसलीस, म्हणजे मला कसं तरी होतं. नाहीं ना करणार आतां काम, नाहीं ना बसणार चुलीजवळ ?”

“नारायणा, अरे स्वयंपाक केल्यानं मला त्रास का होतो ? वेडा आहेस तूं ! तुम्हांला माझ्या हातचं वाढतांना मला आनंद होत असतो. माझा हा आनंद दूर नको करूं. तूं घरीं नसलास म्हणजे कांही मी नाहीं करीत स्वयंपाक. त्यावेळी माझी विश्रांति असते. परंतु तूं घरीं आलास म्हणजे मीच करीन स्वयंपाक. माझ्या हातच्या भाकरीचा तुला कंटाळा का आला ?”

“काकू, असं काय विचारतेस ? जन्मोजन्मीं तुझ्या हातची भाकर मिळाली तरी कंटाळा येणार नाहीं. अमृताचा का कधीं वीट येतो ? परंतु चुलीजवळ तूं बसलीस म्हणजे मला वाईट वाटतं. जन्मांत थोडी तरी विश्रांति नको का ?”

“नारायण, काम केलेल्या माणसाला विश्रांतिच कंटाळवाणी वाटते. रिकामं बसणं म्हणजे त्याला मरण वाटतं. काम म्हणजेच त्याची विश्रांति. काम म्हणजेच राम. पण तुला वाईट वाटत असेल, तर नाहीं हो मी करणार स्वयंपाक. तुला आनंद वाटो. माझं काय ?”

   

पुढे जाण्यासाठी .......