शुक्रवार, सप्टेंबर 20, 2019
   
Text Size

संध्या

२०

भाईजी गेले

हरणी, विश्वास, रंगा, कल्याण सारीं आतां एकत्र राहात. हरणी आतां स्वयंपाक करी. विश्वासहि तिला मदत करी. भाईजींना आतां कोणी काम करूं देत नसत. परंतु हरणीला नोकरी मिळाली का ? ज्यांनीं कबूल केलें होतें, त्यांच्याकडे विश्वासनें सातदां खेपा घातल्या. परंतु ते कांहींच उत्तर देत ना. शेवटीं एके दिवशी विश्वास रागावून त्यांना म्हणाला :

“हो का नाहीं तें सांगून टाका. मागं प्रथम म्हणालेत कीं हरणीची मॅट्रिकची परीक्षा होऊं दे, मग नोकरी देऊं. ती मॅट्रिक झाली. मग म्हणूं लागलेत तिचं लग्न होऊं दे, मग नोकरी देऊं. आतां तिचं लग्नहि लागलं. आतां आणखी कोणती अट आहे ?”

“हें पाहा, विश्वास, मी नोकरी देणार होतों; परंतु माझा इलाज नाहीं. तुम्ही मार्क्सवादी भाईलोक ! सारे तुम्हांला नोकरी देण्याच्या विरुध्द आहेत. मी एकटा काय करूं ?”

“या गोष्टी का तुम्हांला पूर्वीच माहीत नव्हत्या ?”

“माहीत होत्या, परंतु मला आशा होती, कीं कांहीं तरी करून हरणीला लावून घेतां येईल. परंतु माझे प्रयत्न फसले. मी दिलगीर आहें.”

विश्वास निघून गेला. त्याला वाईट वाटलें. पुन्हां आर्थिक अडचण आली. पसारा तर मांडलेला. खोलीचें भाडें दोन महिन्यांचें द्यायचें राहिलेलें. संध्या आजारी. भाईजी कफल्लक झालेले. काय करणार ?

“विश्वास, काय म्हणाले रे ते ?” हरणीनें विचारलें.

“नाहीं मिळत नोकरी.” विश्वास म्हणाला.

“मी शिकेनच आणखी; नाहीं नोकरी तर नाहीं.”

“आणि फी कुठून भरायची ?”

“आई देणार आहे फी. मीं पुष्कळ शिकावं असं आईला वाटत असे. मी अद्याप शिकायला तयार असेन, तर ती पैसे देणार आहे. तिच्याजवळ माझं बोलणं झालं आहे. तुझी हरकत नाहीं ना ?”

“मी कशाला हरकत घेऊं ?”

“मग तूं असा निरुत्साही कां दिसतोस ?”

“हरणे, तुला नोकरी मिळेल या आशेवर आम्ही होतों. परंतु ती आशाहि संपली. भाडं द्यायचं राहिलं आहे. वाण्याचे पैसे द्यायचे आहेत. संध्याहि आतां घरीं येईल; तिला टॉनिक वगैरे द्यावं लागेल. कसं करायचं ?”

“बाळच्या आईजवळ मी मागूं का थोडे पैसे ?”

“माग. मला तर तें धैर्य नाहीं. “

“विश्वास, हल्लीं तुमच्या लोकांत चर्चा चालल्या आहेत. माझ्या कानांवर थोडंथोडं येतं. काय करायचं ठरलं ?”

“अद्याप मतभेद आहेत. कोणी म्हणतात कीं युध्दविरोधी भाषणं करून सर्वांनीं तुरुंगांत जावं, कोणी म्हणतात कीं काम करीत असतां, संघटना वाढवीत असतां अटक झाली तर होऊं द्यावी. मुद्दाम तुरुंगांत जायचं ध्येय करूं नये.”

 

दोघें पुन्हां टांग्यांत बसलीं; आणि बाळच्या घरीं आलीं. तेथून सारींजणें एका प्रख्यात उपाहारगृहांत गेलीं. तेथें सर्वांनीं अल्पाहार केला. मित्रांचीं अभिनंदनपर भाषणें झालीं. भाईजीहि थोडें बोलले. ते म्हणाले, “मी काय बोलूं ? माझं हृदय समाधानानं भरलेलं आहे. विश्वासबद्दल मला किती वाटतं तें तुम्हां सर्वांना माहीतच आहे. हरणीचाहि स्वभाव मी जाणतों. अति मोकळया स्वभावाची ती मुलगी आहे. कधीं कधीं बोलतां बोलतां पटकन् विश्वासलाहि ती थापट मारायची. ना संकोच, ना त्या खोटया लाजलज्जा. हरणीनें विश्वासला थापट मारली हें मीं पाहिलं व मला धन्य वाटलं. वाटलं, किती निष्पाप मनाची आहे ही मुलगी ! निष्पाप असल्याशिवाय असं कोणी करणार नाहीं. अशी सहज अकृत्रिमता प्रकट होणार नाहीं. जिथं अशी सहजता असते, तिथं मोकळेपणाचा अमोल आनंद असतो. माझा एक मित्र आहे. त्याच्या जीवनांत अशीच सहजता आहे. तो आपल्या पत्नीलाहि बोलतां बोलतां पटकन् चापटया मारील व “समजल का तुला, अग वेडे, समजलं का ?” असं मोठयानं हंसत म्हणेल. त्या चापटयांचं इतरांनाहि कांहीं वाटत नाहीं व त्याच्या पत्नीलाहि त्यांत कांहीं गैर आहे, सद्भिरुचीला सोडून आहे, असं वाटत नाहीं. कारण ती अकृत्रिम सहजता असते. परंतु माझ्या मित्राच्या ओळखीचा एक तरुण होता. त्याला वाटलं कीं, ते आपल्या पत्नीला अशा चापटया मारतात, तर आपणहि आपल्या पत्नीला प्रेमानं मारूं व जरा नवीन प्रेमाचा प्रकार दाखवूं; पराक्रम दाखवूं. एके दिवशीं माझा मित्र त्यांच्या घरीं गेला होता. त्या तरुणाला वाटलं कीं, आज करावा प्रयोग व आपलंहि धाडस दाखवावं. दुसरेहि एकदोन स्नेही तिथं होते. त्याच्या पत्नीनं चहा, केळीं वगैरे आणून ठेवलं. तेव्हां तो तरुण पटकन् म्हणतो, “बिस्किटं नाहीं आणलींस तीं ? वेडी कुठली ! आधीं बिस्किटं आण.” व त्यानं प्रेमाचा आविर्भाव आणून तिला चापट मारली. त्याबरोबर ती पत्नी लाल झाली ! हा काय पतीचा चमत्कारिकपणा ? चार मित्रांच्या देखत असं काय हें वेडंवांकडं वागणं असं तिला वाटलं. आणि तो प्रेमवीरहि शरमिंधा झाला. त्याचं तोंड फोटो घेण्यासारखं झालं. परंतु या हरणीच्या जीवनांत सहजता आहे. आणि सहजता निष्पाप जीवनांतच संभवते. हरणीला आढ्यता नाहीं. पटकन् केर काढूं लागेल, भाजी चिरूं लागेल. ती धीट आहे, निर्भय आहे. एखाद्या डॉक्टरचाहि हात इन्जेक्शन् देतांना थरथरेल. परंतु हरणीचा हात कसा स्थिर व पुन्हां हलका ! हरणे, वेळ आली तर विश्वासला अशींच इन्जेक्शन्स दे हो. विश्वास जरा रागीट आहे. त्याला तूं आवर. स्थिर व निश्चयी स्वभावानं परंतु सौम्य व हळुवार रीतीनं त्याला आवर. एकमेकांना सांभाळा. तुम्ही एकमेकांचे ब्रेक आहांत; लगाम आहांत. मनांत एकमेकांविषयीं संशय कधींहि आणूं नका. संशय आला, तर वेळींच बोला, तो निर्मूल करा. संशयाला एकदां जागा दिली तर तो वाढतो. आणि एकदां का त्याचीं मुळं खोल गेलीं, म्हणजे मग त्याचं निर्मूलन करणं कठिण जातं. सष्टींत नाना ऋतु आहेत. परंतु तुमच्या जीवनांत प्रेमाचा, सहकार्याचा एक वसंतऋतुच सदैव फुलो. तुम्ही ध्येयवादी आहांत. आजपर्यंत ध्येयाला पाणी घातलंत. आतां दुप्पट जोरानं पाणी घाला. तुमचीं जीवनं कृतार्थ होवोत. तुम्ही आतां स्वतंत्र राहाल. परंतु तुम्ही आपल्या घरीं जात येत जा. विश्वासचे वडील रागीट, परंतु त्यांनींच परवां “नसेल जागा मिळत तर इथं येऊन राहा” असं सांगितलं. विश्वासच्या लग्नांत त्यांनींच पुढाकार घेतला. आणि हरणीची आई ! तिची कदाचित् निराशा झाली असेल. परंतु निराशा गिळून शेवटीं तिनं तुमच्या तोंडांत गोड पेढाच घातला. जात जा आईकडे. आपण आपलं कर्तव्य करावं. येत जाऊं नका असंच म्हणाली, तर नये जाऊं. परंतु असं असूनहि आजारी वगैरे आहेत असं कळलं, तर सारा अभिमान विसरून जावं व त्यांची सेवा करावी. मी तुम्हांला काय सांगूं ? तुम्हां सर्वांचा मेळावा पाहून मला आनंद होतो. कल्याण-संध्या, विश्वास-हरणी अशा ह्या ध्येयवादी, त्यागी, कष्ट व आपत्ति, दारिद्रय व वाण यांना आनंदानं मिठी मारायला तयार असणा-या जोडया पाहिल्या, कीं हृदय उचंबळून येतं व हिंदुस्थानच्या उज्ज्वल भवितव्याविषयीं आशा वाटूं लागते. या आशा तुम्ही पूर्ण कराल, पूर्ण करण्यासाठीं धडपडाल, अशी मला आशा आहे. विवाह म्हणजे शेवटीं विलास नसून विकास आहे. परस्परांचा सर्वांगीण विकास व स्वत:च्या विकासानं समाजाचा विकास. विवाह म्हणजे सहकार्य, विवाह म्हणजे संयम, विवाह म्हणजे विकास, विवाह म्हणजे सेवा, विवाह म्हणजे दिवसेंदिवस पशुतेचा होम व ध्येयगिरीवर आरोहण. विश्वास-हरणे, मी तुम्हांला काय सांगूं ? तुमचं जीवन सुखमय, मंगलमय, सेवामय व इतरांनाहि आनंददायक व आदर्शरूप होवो असं मी इच्छितों. तुम्हांला आशीर्वाद देण्याइतका मी मोठा नाहीं. परंतु तुमचे मंगल मनोरथ पूर्ण होवोत, अशी मी माझ्या परमेश्वराला प्रार्थना करीत जाईन.”

भाईजींचें बोलणें संपलें आणि तिकडे रेडिओवर सुंदर गाणें सुरू झालें. कोणतें गाणें ?

“तुम जागो भारतवासी”

हें तें गाणें होतें. जणूं हरणी व विश्वास यांना सावध राहा, जागृत राहा, असा संदेश मिळत होता. शुभमंगल व्हायला हवें असेल, तर सावधान असलें पाहिजे. भारतांतील कोटयवधि बंधूंची उपासमार व दैन्य विसरूं नका, असा जणूं सावधानतेचा आदेश त्या गाण्यांतून मिळत होता !

 

विश्वास व हरणी हरणीच्या आईकडे जाण्यास निघालीं. त्यांच्या गळयांत अजून ते फुलांचे घवघवीत हार होते. अक्षता अद्याप माथ्यावर होत्या. एक प्रकारचा पूर्णतेचा आनंद उभयतांच्या चेह-यावर होता. दोघें टांग्यांत बसलीं. निघालीं.

“हरणे, तुझी आई काय म्हणेल ?”

“आपणां दोघांना आशीर्वाद देईल. आपण जाऊं व एकदम तिच्या पायां पडूं. पाय धरल्यावरहि का आई रागावेल ? तुझे वडिलहि विश्वास, प्रेमळ झाले. मग माझी आई नाहीं का होणार ? आपण श्रध्देनं जाऊं, विश्वासानं जाऊं.” आणि हरणीच्या आईचें घर जवळ जवळ येत चाललें, तसतसें दोघांचें मन खालींवर होऊं लागलें. छातीची जरा धडधड सुरू झाली. आणि टांगा थांबला. दोघें खालीं उतरलीं. दार उघडेंच होतें. फार रात्र झाली नव्हती. नवाचा सुमार होता. हरणीची आई बसलेली होती. अंथरुणावर लहान भावंडें झोंपलेलीं होतीं. दादा घरांत नव्हता.

“आई, विश्वास व मी तुझा आशीर्वाद घ्यायला आलों आहोंत. आम्हीं एकमेकांना दोन तासांपूर्वी माळ घातली. विश्वासच्या वडिलांनीं नीट विधिपूर्वक लग्न लावलं. आम्ही तुझ्या पायां पडतों. आई, आशीर्वाद दे.” असें म्हणून हरणी आईच्या पांया पडली. विश्वासहि पडला. हरणीची आई चकित झाली; स्तंभित   झाली. तिला काय बोलावें कळेना. दोघें आईजवळ बसलीं.

“आई !”

“हरणे, मला कळवलंसहि नाहीं.”

“मामांची व दादाची भीति वाटे; म्हणून कळवलं नाहीं. परंतु तूं माझं हृदय जाणत होतीस. आई, मी सुखांत असावं असं तुला नाहीं वाटत ? बाबा काय म्हणत तें आठव. विश्वास दूध घालायला आला म्हणजे काय बरं ते म्हणत ? त्या बाबांच्या शब्दांनीं कधींच आमचं लग्न लावलं होतं. नाहीं का आई ? दे, तुझाहि आशीर्वाद आम्हांला दे. विश्वासच्या वडिलांनीं दिला, तूंहि दे.” असें म्हणून हरणीनें केविलवाण्या दृष्टीनें आईकडे पाहिलें.

“हरणे, विश्वास, माझा आशीर्वाद आहे हो. सुखानं राहा. तुमचा संसार सुखाचा होवो.” असें म्हणून मातेनें हरणीच्या डोक्यावरून, विश्वासच्या पाठीवरून हात फिरविला. ती उठली. त्या दोघांना तिनें दोन पेढे दिले. घरांत होतेच परीक्षेचे.

“आई, आम्ही जातों.”

“ये हो, हरणे.”

   

आणि हरणीच्या लग्नाचा दिवस ठरला. लग्नाची तयारी करण्याची जरूरच नव्हती. बाळच्या आईनें हरणीला एक नवीन सुंदरसें पातळ घेऊन दिलें. विश्वास आपल्या एका मित्राचें नवीन धोतर नेसला. विश्वास व हरणी गाडींतून विश्वासच्या घरीं गेलीं. वडिलांनी वधूवरांचें स्वागत केलें. भटजी आले होते. हरणी व विश्वास यांना फुलांच्या मुंडावळया बांधण्यांत आल्या. विश्वासच्या तोंडावर आज सौम्य तेज होतें. हरणीचें तोंड रक्त कमळाप्रमाणें दिसत होतें. विश्वासचे कांहीं मित्र आले होते. त्याच्या वडिलांनीं कांहीं मंडळींना बोलावलें होतें. विश्वासच्या आईनें शेजारच्या बायकांना बोलावलें होतें. विश्वास लहानपणीं त्यांनीं पाहिलेला. दुधें काढणारा व वांटणारा विश्वास. तो आतां मोठा झाला होता, उंच झाला होता. त्या दोघांकडे आलेल्या बायका कौतुकांनें बघत होत्या.

रंगा, लक्ष्मण, सदोबा वगैरे मंडळी होती. प्रभुहि होता. एका बाजूला भाईजी बसले होते. मंत्र झाले; मंगळाष्टकेंहि सौम्य आवाजांत झालीं; आणि विश्वास व हरणी यांनीं परस्परांना माळा घातल्या. सर्वांना आनंद झाला. साखर वाटण्यांत आली. मंडळी गेली. विश्वासच्या वडिलांना खूप आनंद झाला होता. मुलगा शेवटीं माझ्याकडे आला, माझें लग्न तुम्ही लावा असें म्हणाला, यांत जणूं त्यांचा विजय होता. त्यांना एक प्रकारचें समाधान वाटत होतें. माझ्या मुलाचें लग्न मीं लावलें असें त्यांना अभिमानानें सांगतां आलें असतें. विधिपुरस्सर समंत्र लग्न; कोठें सरकारी कचेरींत नाहीं. हेंहि एक त्या जुन्या मनाला समाधान होतें. घरांतील तें पहिलें मंगल कार्य होतें.

भाईजींजवळ ते बोलत बसले.

“तुमचं विश्वासवर प्रेम आहे. विश्वास सारं सांगत होता. परवां आला होता तेव्हां. तुमच्यासारखीं माणसं त्याला लाभलीं, हें त्याचं भाग्य होय. तुम्ही आज इथं आलेत, मला आनंद झाला. नाहीं तर आमच्या घरीं तुम्ही कशाला येतेत !” वडील म्हणाले.

“तुमचा विश्वास उत्साही, ध्येयवादी आहे. कष्टाळु आहे. जे जे ध्येयासाठीं, मोठया ध्येयासाठीं, जातिधर्मनिरपेक्ष अशा मानवी ध्येयासाठीं धडपडतात, त्यांच्याबद्दल मला नकळत साहजिक आपलेपणा वाटतो. लोहचुंबकाप्रमाणं असे कार्यकर्ते मला ओढून घेतात व मी त्यांचा जणूं बंदा गुलाम होतों. असो. विश्वास व हरणी यांवर तुमची कृपादृष्टि असूं द्या.” भाईजींनीं सांगितलें.

“अहो, ती आहेच. विश्वास दूर होता. घरीं येत नव्हता; तरी त्याच्याविषयीं मला थोडं का वाटे ? तो चांगलं बोलतो असं लोक म्हणतं. एखादे वेळ मलाहि वाटे, कीं त्याचं भाषण ऐकायला जावं. परंतु अभिमान आड येई. वाटेंतून जातांना एखाद वेळेस आम्ही समोरासमोरून येत असूं. तर एकमेकांकडे न पाहतां आम्ही जरा लांबूनच निघून जात असूं; असं असलं तरी मूळची माया का नाहींशी होईल ? शेवटीं आंतडं आंतडयाला ओढतंच; आणि खरं सांगूं का, आज मला एक प्रकारची कृतार्थता वाटत आहे. हरणीचे वडील आज असते, तर त्यांना किती आनंद झाला असता ! “आमची एक तरी मुलगी तुमच्याकडे देऊंच असं ते नेहमीं म्हणायचे” “असें म्हणतां म्हणतां विश्वासच्या वडिलांचे डोळे भरून आले. विश्वासचे कठोर वडीलहि रडूं शकतात एकूण !

विश्वास व हरणी सर्वांचे आशीर्वाद घेत होतीं. विश्वासच्या आईला परम आनंद झाला होता. तिनेंच विश्वासला वाढविलें होतें. तिनें त्याला लहानाचें मोठें केलें होतें; तीच त्याला सदैव जपी. तीच त्याच्यावर सदैव मायेचें पांघरूण घाली; आणि विश्वास घरांतून गेल्यावरहि ती त्याच्याकडे कोणाला नकळत दूध पाठवी, कधीं आंबे पाठवी. विश्वासची आठवण येऊन ती रडायची. त्यानें खाल्लें असेल का, तो कोठें झोंपला असेल, त्याची प्रकृति कशी असेल, किती तरी गोष्टी तिच्या मनांत यावयाच्या. विश्वासचेंहि तिच्यावर फार प्रेम होतें. विश्वास आईजवळ जरा बसला. तिनें त्याच्या पाठीवरून हात फिरविला. विश्वास व हरणी यांच्या तोंडांत तिनें साखर घातली.

 

“कल्याण, माझ्या ट्रंकेंत देव होता. तो फेंकला नाहींस ना ?”

“संध्ये, नाहीं हो, फेंकला. ठेव तुझा देव. ज्ञानविज्ञानाचा स्वच्छ असा दिवा तुला मिळाला, म्हणजे मग ह्या देवाचा भ्रामक दिवा तूं हातीं धरणार नाहींस.”

“परंतु भाईजी म्हणत कीं, “ज्ञानविज्ञानाचा दिवा तरी कुठं सर्व प्रश्नांवर प्रकाश पाडतो ? असे राजयोगी आहेत, कीं जे इच्छेनं एकदम गुलाबाचीं फुलं निर्माण करतात. वाटेल ती वस्तु निर्मितात. विवेकानंदांनीं अशा सत्यकथा दिल्या आहेत. जर या सत्यकथा असतील, तर सारा तुमचा मार्क्सवाद थंडावतो, कोलमडतो,” असं भाईजी सांगत.”

“परंतु आज दहा हजार वर्ष मानवजात मरत आहे. असे कोणी राजयोगी दुनियेची उपासमार कां थांबवीत नाहींत ? इतके का दुष्ट आहेत ते ? लाखों लोक दुष्काळांत मेले, यांनीं धान्याचीं पोती कां निर्माण केलीं नाहींत ? त्यांच्याजवळची ही सिध्दि जर सर्व जनतेच्या कामीं येत नसेल, तर ती काय कामाची ? आणि अशीं फुलं कां होतात, पेढे कसे निघतात, यावरहि शास्त्र उद्यां प्रकाश पाडील. तेवढयानं कांहीं देव म्हणून कोणी आहे असं सिध्द होत नाहीं. ज्याच्या नांवानं रडावं, ज्याला प्रार्थना करावी, असा कोणी दयामय, प्रेममय प्रभु आहे असं नाहीं सिध्द होत. लहानपणीं आईबाप असावेत असं मुलाला वाटतं. त्याप्रमाणं मानवजातीच्या बाल्यावस्थेंत असा कोणी तरी जगाचा मायबाप असेल असं वाटतं व त्या विचारानं एक प्रकारचं संरक्षण वाटतं, समाधान वाटतं. परंतु वाढतीं मुलं शेवटीं आईबापांचं बंधन झुगारतात, त्याप्रमाणं मानवसमाजहि ही देवाची अडगळ, ही मानीव अडगळ एक दिवस दूर करील.”

“कल्याण, अजून कोटयवधि लोक देव मानतात. अद्याप मानवजात का बाल्यावस्थेंतच आहे ?”

“हो, बाल्यावस्थेंतच आहे. माणसं लहान मुलांप्रमाणंच एकमेकांजवळ पदोपदीं भांडत आहेत, एकमेकांना बोचकारीत आहेत. समाजवाद सर्वत्र नीट स्थापन झाला, म्हणजे मानवसमाज बाल्यांतून प्रौढ दशेला आला असं म्हणूं. मग सर्वांची नीट वाढ होऊं लागेल. सर्वांचा विकास होऊं लागेल. संध्ये, काय हें मी बोलत बसलों ?”

“बोल रे. तूं माझ्याजवळ अशा गोष्टी कधींसुध्दां बोलत नाहींस. परंतु भाईजी बोलत असत. परंतु म्हणायचे, “संध्ये, मला नाहीं हें सारं कळत. कल्याण, विश्वास, बाळ यांना अधिक माहिती आहे.” कल्याण, मी घरीं आलें म्हणजे अशीं आपण बोलत बसूं. आज तुला माझ्याविषयीं अपार सहानुभूति वाटत आहे म्हणून तूं बोलत बसलास, खरं ना ?”

“तसं नाहीं, संध्ये; सहज निघाल्या गोष्टी; बोललों; मुद्दाम ठरवून का बोलायचं असतं ? सहज बोलणंचालणं निघतं, तें मौजेचं असतं. त्यांत एक प्रकारचा मधुर आनंद असतो. अकपट, सात्त्वि आनंद. संध्यें, जातों आतां मी.”

“जा, भाईजी वाट पाहात असतील. मी अजून सध्यां इथं एकटी आहें म्हणून बरं. नाहीं तर इतरांना आपल्या बोलण्याचा त्रास झाला असता.”

“आपण हळूहळूच बोलत होतों.”

“तरी कल्याण, तुमचं तें हळू बोलणं. भाई लोकांचं हळू बोलणं ! तुम्हांला “हळू” शब्द माहीत नाहीं.”

“जातों हं, संध्ये.”

कल्याण गेला. आज संध्येला खूप आनंद झाला होता. ती एकदम उठली व तेथें जरा हिंडूं लागली. बाहेर गॅलरींत येऊन
कल्याणकडे पाहात होती. सायकलवरून कल्याण जात होता. कल्याणला काय माहीत, कीं संध्याराणी गॅलरींत येऊन त्याच्याकडे पाहात होती !

   

पुढे जाण्यासाठी .......