शुक्रवार, सप्टेंबर 20, 2019
   
Text Size

संध्या

“मग तूं काय सांगितलंस ?”

“सांगितलं कीं कल्याणचं संध्येशीं लग्न लागलेलं आहे तसंच क्रान्तीशींहि लागलेलं आहे. त्याला संध्या आवडते, परंतु
क्रान्तीचा त्याच्यावर अधिक हक्क आहे. क्रान्तीचा तो आहे तें माहीत असूनच मीं त्याला माळ घातली. खरं ना कल्याण ?”

“संध्ये, तुझ्यासाठींहि जीव तुटतो हो.”

“मीं नाहीं का म्हटलं ? कल्याण, अलीकडे माझ्या मनांत एक विचार येईल व वाईट वाटे.”

“कोणता विचार ?”

“तुझ्या संध्येचं बाळ देवानं नेलं, जन्मतांच त्याच्या गळयाला देवानं नख लावलं, त्याप्रमाणं तुमच्या क्रान्तीच्या बाळांचंहि होईल का ? क्रान्तीचा जन्म होतांच सरकार दडपील का ? तुम्हांला नाहीं का रे कधीं क्रान्तीचा बाळ पाहायला मिळणार ? तुमचे सारे उद्योग का विफल होणार ?”

“संध्ये, आम्ही धडपडणारीं मुलं. ज्याच्या त्याच्या ह्यातींतच सारं होईल असं कसं मानावं ? आपला देश केवढा, किती अडचणी ! नि:शस्त्र लोक ! दीडदोनशें वर्षांची गुलामगिरी ! आम्ही जमीन नांगरीत आहोंत. विचार पेरीत आहोंत. पुढं येईल पीक. कर्तव्य केल्याचं आम्हांला समाधान ! श्रमणा-यांचे संसार सुखी व्हावे, सारी मानव जात सुखी व्हावी, सर्वांनीं थोडं थोडं श्रमावं व उरलेल्या वेळांत ज्ञानविज्ञानांत त्यांनीं रमावं, कलांमध्यें रंगावं, असं आम्हांला वाटतं. हें उज्ज्वल ध्येय आमच्या डोळयांसमोर आहे. तें डोळयांसमोर ठेवून जेवढं करतां येईल तेवढं करतों. एक नवीन मुलगा आमच्या विचारांचा झाला, एक नवीन सोबती आमच्या पक्षांत आम्हीं आणला, तरीहि आम्हांला स्वत:चं जीवन कृतार्थ झालं असं वाटतं. आम्हांला आनंद होतो. संध्ये, वाईट नको वाटून घेऊ. आम्ही रडतच बसूं, तर पदोपदीं रडवणा-या व अडवणा-या निराशा आहेतच. परंतु भाईजी एक चरण म्हणतात.

कोण आतां अडवील
कोण आतां रडवील
अडवणूक करणारांची उडवूं दाणादाण
या रे गाऊं सारे गान
या रे उठवूं सारें रान
खरेंच छान आहेत नाहीं, चरण ?”

“भाईजी तुमच्या पक्षांत नाहींत ना ?”

“नाहीं. ते म्हणतात कीं अमक्यातमक्या पक्षाचा शिक्का असा माझ्या कपाळावर नको. जिथं दु:ख असेल, अन्याय असेल तिथं जावं; लढावं. जिथं लढणारे असतील त्यांना मिळावं. म्हणजे पुरे. मला मोकळा असूं दे. वा-याप्रमाणं मोकळा. परंतु त्यांची आम्हांला सहानुभूति आहे. किसान कामगारांचीं ते आतां गाणीं म्हणतात, गाणीं करतात. आतां देवासाठीं ते रडत नाहीं बसत.”

“परंतु देवावर त्यांची श्रध्दा आहे.”

“असूं दे. ती श्रध्दा गरिबांची मान उंच होण्याच्या विरुध्द नाहीं. गरिबांच्या हृदयाचा, बुध्दीचा विकास होऊं नये, त्यांनीं केवळ सदैव चिखलांतच मरावं, सारखं काम करून कारखान्यांतच नि:सत्त्व व्हावं असं त्यांच्या देवाला वाटत नाहीं; त्यांना मानूं दे देव. त्या देवाची ज्या दिवशीं त्यांना जरूर वाटणार नाहीं, त्या दिवशीं त्यांचा तो देव आपोआप गळेल. त्यांचा देव कांहीं शनिमाहात्म्यांतील देव नाहीं. त्यांचा देव म्हणजे जवळ जवळ विश्वाचा निर्गुण कायदा. ऋतसत्याचं तत्त्व. जरा दयाळु व प्रेममय तत्त्व, इतकंच. जाऊं दे. कांहीं असो. भाईजी नेहमी गरिबांच्याच बाजूनं उभे राहतील.”

 

“अरे, हरणीचे वडील व हे नेहमीं म्हणायचे, कीं विश्वास व हरणी या दोघांचा जोडा सुरेख शोभतो. हरणीचे वडील असते, तर तुलाच ते ती देते. हरणीचे वडील व हे प्रिय मित्र होते. यांना आनंदच होईल. मित्राची इच्छा पूर्ण झाली असं यांना वाटेल. शिवाय अशी शिकलेली सून अनायासानं विनाखर्चानं मिळालेली कुणाला आवडणार नाहीं ? तुम्ही इथं नाहीं राहिलांत, तरी चारचौघात तोंड भरून यांना सांगतां तर येईल. विचरा त्यांना.”

आणि विश्वासनें वडिलांजवळ गोष्ट काढली; आणि काय आश्चर्य ! वडील खरोखरच एकदम तयार झाले. लग्नाचे मुहूर्त आतां नव्हते. परंतु ते म्हणाले, “पवित्र व मंगल गोष्टीला काळवेळ पाहायला नको. “अकालो नास्ति धर्मस्य । जीविते चंचले सति ॥” विश्वास, मी सारी व्यवस्था करतों. तुम्हीं दोघं तयार राहा म्हणजे झालं.”

संध्येचा ताप राहिला होता. परंतु तिला आमांश झाला. तिची प्रकृति सुधारेना. मनानेंहि तिनें हाय घेतली होती. परंतु दवाखान्यांतून घरीं आणल्यानें आणखीच प्रकृति बिघडली असती. कल्याण दवाखान्यांत सकाळ-संध्याकाळ जात असे. तिच्याशीं प्रेमानें बोलत बसे. विश्वासचें लग्न लौकरच होईल असें तिला त्यानें सांगितले. संध्येला आनंद झाला. तिच्या तोंडावर होईल असें तिला त्यानें सांगितले. संध्येला आनंद झाला. तिच्या तोंडावर थोडा रंग आला. किती तरी दिवसांनीं अशी थोडी रंगच्छटा तेथें फुलली होती.

“कल्याण, हरणीला आपण काय द्यायचं ?” संध्येनें विचारलें.

“काय द्यायचं, संध्ये ?”

“कल्याण, माझ्या ट्रंकेत एक रेशमी रुमाल आहे. तो मला आणून दे. मी त्याच्यावर पडल्या पडल्या हरणीचं नांव घालीन व तिला देईन.”

“विश्वासंहि नांव घाल. “हरणी व विश्वास” असें त्यांत गुंफ; आणि “संध्या व कल्याण यांचेकडून” असंहि लिहि. म्हणजे आपली दोघांची त्या दोघांना भेट असं होईल.”

“खरंच. छान होईल. आण हो. माझी सुई वगैरे सारं आण. त्या गांठोडयांत असेल. कल्याण, त्या गांठोडयांत चिमण्या होत्या, काय काय तरी होतं. अरेरे !”

“मीं पाहिलं हो सारं, संध्ये.”

“केव्हां ?”

“सामान भरायच्या वेळीं. संध्ये, उगी. नको, डोळयांत पाणी आणूं.”

“कल्याण, मधूनमधून हें पाणी कांहीं दिवस येईलच. एकदम येतात डोळे भरून. किती मीं आशा खेळवल्या होत्या मनांत. हें काय, तूंहि का रडत आहेस ? नको रडूं. तुम्हां पुरुषांना रडणं शोभत नाहीं. ही बघ मी हंसतें. तूंहि हंस. रडत नको हो जाऊं.”
संध्येचा हात हातांत घेऊन कल्याण बसला होता. ती त्याच्याकडे बघत होती.

“कल्याण, भाईजी नाहीं मुळींच आले ते ?”

“त्यांना तुझ्याकडे यायला धीर नाहीं होत. ते सारखी तुझी आठवण करतात. संध्ये, ते लौकरच जाणार आहेत. तुझ्यामुळं इतके दिवस ते राहिले; नाहीं तर आजपर्यंत कधींहि इतके राहिले नाहींत. त्यांचं वर्तमानपत्रहि सरकारनं बंद करून टाकलं. त्यामुळंहि ते मोकळे होते. परंतु मोकळे असले, तरी एके ठिकाणीं राहणं त्यांना जमत नाहीं. ते नेहमीं हिंडत असतात. शेतक-यांतून फिरत असतात. आतां नाहीं ते आणखी राहणार.”

“हरणीच्या लग्नापर्यंत तरी राहतील ना ?”

“राहतील.”

“जायच्या आधीं मला म्हणावं भेटून जा.”

“तिला भेटल्याशिवाय नाहीं ते जाणार. त्यांचा आम्हांला इतके दिवस किती उपयोग झाला ! नि:शंकपणं व निश्चिंतपणं आम्ही इकडे तिकडे जात होतों. वाटे, जणूं घरांत कोणी वडील माणूस काळजी घ्यायला आहे--”

“कल्याण, तूं गेला होतास ना त्या कामासाठीं, तर भाईजी माझ्यावर किती रागावले ! म्हणाले, तूं कसं त्याला जाऊं दिलंस ? तूं रडतीस तर तो जाता ना.”

 

१९

हरणीचें लग्न

दवाखान्यांत संध्येला ताप येऊं लागला. स्तनांतील दुधाचाहि त्रास होई. ती अधिकच अशक्त झाली.

“मला घरीं घेऊन जा, कल्याण.” संध्या म्हणाली.

“संध्ये, इथं जितकी तुझी काळजी घेतली जाईल. तितकी घरीं घेतां येईल का ? आणखी कांहीं दिवस तूं इथंच राहा. मग नेऊं
हो. धीर धर. उतावीळ नको होऊं.” कल्याण समजूत घालीत होता.

“इथं मनाला चैन नाहीं पडत.”

“कांहीं वाच. पुस्तक देऊं पाठवून ?”

“दे. श्यामची आई पुस्तक दे पाठवून.”

“पाठवीन.”

कल्याणनें तें पुस्तक संध्येला दिलें. संध्या तें वाची. तिनें पूर्वी तें कितीदां तरी वाचलें होतें. परंतु आतां पुन्हां वाचीत होती. तिला का आईची आठवण येत होती ? किती तरी दिवसांत आईचें पत्र आलें नव्हतें. तिनें तरी कोठें पाठविलें होतें ? आईकडे जावें, तिच्याजवळ बसावें, आईचा हात पाठीवरून, केंसांवरून फिरावा, असें का तिला वाटत होतें ? त्या पुस्तकांतूनच ती मातृप्रेमाचा चारा खात होती व तृप्त होत होती. तेवढेंच समाधान.

भाईजीहि आतां जाऊं म्हणत होते. संध्या घरीं आली तर स्वयंपाक वगैरे करणार कोण ? ती तर अशक्त व आजारी. यासाठीं विश्वासनें लौकर लग्न करावें असेंच सर्वांचें म्हणणें पडलें. म्हणजे मग हरणी राहायला येईल; आणि आर्थिक प्रश्नहि थोडा सुटेल. लग्न झाल्यावर तिला नोकरी मिळेल असें खात्रीपूर्वक वाटत होतें.

हरणीची आई या लग्नाला तयार नव्हती. हरणीवर तिच्या आईचें प्रेम होतें. तिनें आणखी शिकावें व एखाद्या श्रीमंताशीं लग्न लावावें असें तिच्या आईला वाटत होतें. मग काय करायचें ? सरकारी पध्दतीनें का लग्न लावायचें ? तें हरणीच्या आईला सहन होणार नाहीं. मग काय करायचें ?

एके दिवशीं विश्वास अकस्मात् आपल्या घरीं गेला. त्याची सावत्र आई जरा आजारी होती. तो आईजवळ बसला. तिला बरें वाटलें.

“आई, बाबांना एक विचारायला मी आलों आहें.”

“काय विचारणार आहेस ?”

“ते माझं लग्न लावायला तयार होतील का ? नुसता वैदिक विधि तेवढा करायचा.”

“कोणाबरोबर लग्न ?”

“हरणीबरोबर.”

“परंतु तिच्या आईची मान्यता आहे का ?”

“तशी मान्यता नाहीं. परंतु लग्न लागतांच आम्ही दोघं जाऊं व हरणीच्या आईच्या पायां पडूं. ती का आशीर्वाद देणार नाहीं ?”

“विचार त्यांना. ते तयार होतील.”

“कशावरून ?”

   

हरणी व विश्वास बाहेर गेलीं. भाईजी स्वयंपाकाला लागले. किती तरी दिवसांनीं आज ते अभंग म्हणत होते. अभंग वाणी उचंबळून त्यांच्या तोंडांतून बाहेर पडत होती. कांहीं चरण ते घोळून घोळून म्हणत होते :

निराधार आम्ही तुझाचि आधार
अमृताचि धार तुझें नांव
तुझा म्हणुनीयां आलों तुझे दारीं
मी तव भिकारी भीक घालीं
भीक घालीं थोडी थोडी तरी राया
पडतों मी पायां दया करीं ॥ निराधार ॥

कोणाचा होता हा अभंग ? भाईजी आळवून आळवून म्हणत होते. “तुझा म्हणुनीयां आलों तुझे दारी” हा चरण ते घोळून घोळून म्हणत होते. तों समोर कोण होतें ? कोण येऊन उभे होतें ? विश्वास व हरणी दोघें उभीं होतीं. शांतपणें उभीं होतीं.

“भाईजी, कोणाच्या दारीं ? कोणाजवळ भीक मागतां, कशाची मागतां ?” विश्वासनें सौम्य स्निग्ध शब्दांत विचारलें.

“तुझ्या दारीं, प्रेमाची भीक; भाईजींना दुसरी कसली भूक आहे ?”

“भाईजी, तुम्हांला सांगूं एक गोष्ट ?” हरणीनें विचारले,

“सांग.”

“आमचं लग्न ठरलं.”

“कधीं ?”

“येत्या आठ दिवसांत.”

“तुला नोकरी मिळाली का ?”

“लग्न लावा, मग नोकरी देऊं असं सांगण्यांत आलं.”

“लग्नानंतर तरी मिळेल याची काय खात्री ?”

“ते फसवणार नाहींत असं वाटतं.”

“बरं झालं. मीहि इथून लौकर जावं म्हणतों. पुरे आतां इथं राहणं.”

“आम्हांला कंटाळलेत ना ? प्रेम का कंटाळतं, भाईजी ?”

“विश्वास, जगांतील सारीं अपुरीं प्रेमं. परंतु तुमच्यावर प्रेम आहे म्हणूनच जावं म्हणतों. माझ्या प्रेमावर का केवळ जगाल ? विश्वास, माझ्याहि जवळचे पैसे संपले. आपण खायचं तरी काय ? माझाहि आतां तुमच्यावर एक बोजा. मी जातों कुठं तरी. कांहीं मिळवून तुम्हांला पाठवतां आलं तर पाहीन. नाहीं तर वा-याबरोबर मनांतील प्रेम तुम्हांला पाठवीन.” भाईजी म्हणाले.

“भाईजी, मी जातें. जातें हं, विश्वास.” असें म्हणून हरणी गेली. कल्याण आला. रंगा आला. सारे जेवले. संध्येचें मन शांत होत होतें. रात्रीं लौकरच सारे झोंपले.

दुस-या दिवशीं पुन: कल्याण व विश्वास घर शोधायला निघाले व शुक्रवारांत एक घर ठरवून ते आले. रंगानें एक खटारा सामानासाठीं ठरवून आणला. कल्याण व विश्वास यांनीं सामानाबरोबर जायचें नाहीं, असें ठरलें. पोलीस बघायचे एखादे. ते दोघे सायकलवरून पुढें निघून गेले. रंगा व भाईजी सामान खटा-यांत घालून खटा-याबरोबर निघाले. जातांना त्या पेन्शनरीणबाईला प्रणाम करून व तिचा आशीर्वाद घेऊन ते गेले. म्हाता-यांचा आशीर्वाद असावा. दुसरें कांहीं नसलें तर नसलें !

 

“विश्वास, कां शिव्या देतोस ? त्यानं कांहीं होणार का आहे ? कांहीं व्हायचं असेल, तर शेतकरी-कामकरीच करतील. या सुशिक्षित नोकरीवाल्यांची नेहमीं सरकारच्या चरणांकडेच दृष्टि असायची. आम्हां पांढरपेशांना नेहमीं हाच उद्योग. मुसलमान आले. आम्ही फारशी शिकून त्यांचे कारकून होऊन त्यांचीं राज्यं चालविलीं. इंग्रज आले. ताबडतोब इंग्रजींत तरबेज होऊन त्यांचा गाडा चालवूं लागलों. आणि आतां हिटलर येईल असं वाटून पांढरपेशे तरुण जर्मन भाषा शिकूं लागले. कॉलेजांतून जर्मन भाषा घेणा-यांची यंदा म्हणे गर्दीच गर्दी ! अशा पांढरपेशांवर ते तपस्वी, महर्षि इतिहाससंशोधक राजवाडे नुसते जळफळत. पांढरपेशांचा लोंचट वर्ग असं ते म्हणत. विश्वास, म्हणून यांची आशा सोडा. तुमचं लक्ष शेतक-या-कामक-यांकडे आहे. तेंच योग्य. रागावूं नकोस. उद्यां मिळेल घर तिथं घ्या. माझा प्रयोग बंद करा. पुण्याच्या पांढरपेशांचं स्वरूप कळलं ना ? त्यांचं अंतरंग कळलं ना ? पुष्कळ झालं------” भाईजी म्हणाले.

“भाईजी, मी संध्येकडे जातों. भात झाला आहे ना ?” कल्याणने विचारलें.

“हो, झाला आहे. तूप घाल हो जरा बरंचसं. मेतकुटहि ने हवं तर पुडी करून.” भाईजी म्हणाले.
कल्याण भात घेऊन गेला. विश्वास झोंपला. भाईजी कांहीं लिहीत बसले. सायंकाळीं हरणी आली. संध्येला भेटून ती आली होती.

“भाईजी, विश्वास उगीचच निजला आहे ना ?” तिनें विचारलें.

“उन्हांतून नवीन जागा पाहायला गेले होते.”

“कां ?”

“ही जागाहि सोडायची. मालकानं जा म्हणून सांगितलं. पुन्हां सामानाची मिरवणूक.”

“हा काय त्रास ?”

“ही गुलामगिरी हो, हरणे. हिंदुस्थानांत माणसं नाहींत. मेंढरं आहेत.”

“उठवूं का विश्वासला ?”

“उठव आतां. दिवे लागायची वेळ होईल. या वेळीं झोंपणं बरं नाहीं. पडसं होतं, सर्दी होते.” भाईजी म्हणाले.

“विश्वास, अरे विश्वास !” हरणीनें हलवून हांका मारल्या.

“निजूं दे ग मला.” तो कुशीवर वळून म्हणाला.

“ऊठ रे, आपण फिरायला जाऊं.”

“हरणें, हिंडून हिंडून दमलों; पाय दुखायला लागले.”

“चेपूं का जरा ?”

“नको. तूं संध्येकडे जाऊन आलीस का ?”

“हो, आलें.”

“कशी आहे ?”

“बरी आहे. मधूनमधून तिचे डोळे अजून ओले होतातच. परंतु आतां बरीच शांत झाली आहे.”

“हरणे ?”

“काय, विश्वास ?”

“चल, जाऊं फिरायला.”

“पण थकला ना आहेस ?”

“फिरल्यानं, तुझ्याबरोबर फिरल्यानं थकवा जाईल; चल; भाईजी, येऊं जरा फिरून ?”

“ये. मनमोकळेपणं बोला. जरा आनंदी होऊन ये.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......