शनिवार, डिसेंबर 14, 2019
   
Text Size

संध्या

“भाईजी, तुम्ही आपलं नि:स्वार्थ प्रेम आम्हांला देत आहांत, आम्हां सा-या पोरक्या पोरांना तुम्ही थोडाफार आधार देत आहांत. तुमचीं आमचीं मतं भिन्न असतील. परंतु हृदयं एकजीव झालीं आहेत. त्यामुळं मला भीतिहि वाटते.”

“कसली भीति ?”

“आपण या अशा प्रेमामुळं मिंधे होतों. ध्येयासाठीं जर हे प्रेमबंध तोडण्याची जरूर भासली, तर मोह आडवे येतात, कृतज्ञता-बुध्दि आडवी येते. कृतज्ञता श्रेष्ठ कीं ध्येयनिष्ठा श्रेष्ठ ? मग मनुष्य तडजोडी करूं लागतो. देवाणघेवाण करूं लागतो.”

“विश्वास, सत्य हें तडजोडींतच असतं ना ?”

“भाईजी, सत्याला तडजोड माहीत नसते. तडजोड म्हणजे निर्मळ सत्य नव्हे. तडजोडीचं सत्य म्हणजे मिसळ चांदीचा रुपया; ती संपूर्ण चांदी नव्हे.”

“परंतु संपूर्ण चांदीचा रुपया व्यवहारांत चालत नाहीं. त्यांत थोडी भेसळ लागतेच.”

“भाईजी, दुबळया लोकांनीं हा “व्यवहार” शब्द निर्मिला आहे. ज्यांना मोह तोडवत नाहींत, बंध काढवत नाहींत, आसक्ति फेंकवत नाहीं, असे नेभळे जीव व्यवहाराची भाषा बोलतात. हीं असलीं मरतुकडीं तत्त्वज्ञानं निर्मितात. परंतु भाईजी, तुमच्या जीवनांत तर व्यवहार कुठंच नाहीं. तुम्ही व्यवहारातीत आहांत.”

“म्हणूनच मला मूर्खांत काढतात.”

“अशा मूर्खांची आम्ही पूजा करूं. मलाहि असा एक मूर्ख होऊं दे.”

“विश्वास, झोंप आतां. बारा वाजतील.”

“तर मग थोडाच वेळ राहिला. लौकरच येतील रिझल्टवाले ओरडत. थोडा वेळ बसूंया इथं.”

“इतक्यांत पलीकडून रडण्याचा दीनवाणा आवाज ऐकूं आला. करुण करुण आवाज ! सर्वत्र शांतता होती. कोण रडत होतें ?

“विश्वास, कोण रे ?”

“त्या पलीकडच्या वाडयांतून तो आवाज येत आहे.”

“कोणाचा ?”

“तो मालक आपल्या पत्नीला मारीत आहे. मधून मधून तो हे प्रकार करतो. इकडे या. इथून ऐकूं येईल.”

पत्नीला मारून नव-यानें तिला घरांतून बाहेर हांकललें होतें. ती अंगणांत रडत उभी होती. ती दाराजवळ आई व दीनवाणेपणें म्हणे, “उघडा ना दार. घ्या आंत; असं काय करतां ते.” परंतु तो दार उघडीना. ती बाहेर रडत बसली. थोडया वेळानें त्यानें दार उघडलें. “हो आंत.” असें म्हणून मारीत त्यानें पुन्हां तिला आंत नेलें.

“काय हे प्रकार ?” भाईजी म्हणाले.

“माणसं अद्याप माकडंच आहेत. नवरे असे व बायकाहि तशाच. तीच बाई उद्यां सकाळीं हंसत खेळत असेल. पोपटाला पेरू चारीत असेल. तिला कुठं स्वाभिमान आहे ? आर्थिक दृष्टया मान उंच झाल्याशिवाय हे प्रकार थांबणार नाहींत. ही आर्थिक गुलामगिरी आहे.” विश्वास म्हणाला.

भाईजी कांहीं बोलले नाहींत. ते गंभीर झाले.

“भाईजी, प्रेम प्रेम तरी काय आहे ? क्षणभर त्याची गोडी नाहीं का ? दोन प्रेमी जीवांना खांबाशीं एकत्र बांधून ठेवलं, तर त्यांना का आनंद वाटेल ! आपण एकत्र आहोंत याचं का त्यांना सुख वाटेल ! तोंडाशीं सारखं तोंड आहे म्हणून का त्यांना मोक्ष वाटेल ? उलट तीं दोघं विटतील. तोंड फिरवूं पाहतील. आणि खांबापासून मुक्त केल्यावर त्यांच्या मनांत पहिला विचार येईल तो हा कीं, एकमेकांचं तोंडहि आतां पाहूं नये; नाहीं भाईजी ? हीं आसक्तिमय प्रेमं, हीं वासनात्मक प्रेमं, अल्पमधुर आहेत, चिरमधुर नाहींत. परंतु त्यांच्याशिवाय जीवनाला आधार नाहीं. सारं कोडं आहे. सारा गोंधळ.” विश्वास म्हणाला.

 

“संध्ये, तें कृष्णाच्या मुरलीचं कानडी गाणं म्हण ना. त्यांतील अर्थ समजला नाहीं तरी तें गोड वाटतं.” भाईजी म्हणाले. संध्येनें तें अट्टुकट्टु गाणें म्हटलें. विश्वास हंसूं लागला.

“विश्वास, हंसतोस काय ?” भाईजी म्हणाले.

“या द्राविडी भाषा म्हणजे तारायंत्री भाषा आहेत.” विश्वास म्हणाला.

“तारायंत्री म्हणजे ?” रंगानें विचारलें.

“कडकट्ट कडकट्ट सारखं चालत असतं. या भाषांतून टकारांतील अक्षरं जास्त. ट ड ण यांची रेलचेल; ढ नाहीं मात्र फारसे आढळत; ळहि पुष्कळ असतात.” विश्वास म्हणाला.

“परंतु द्राविडी भाषेंतीलच आंध्र भाषा; ती भाषा जगांतील सर्व भाषांहून अधिक गोड आहे असं प्रख्यात भाषापंडित मॅक्स्मुल्लर म्हणत असत.” भाईजी म्हणाले.

“घंटाचं संगीत आहे या भाषांतून. शंकराच्या देवळांतील घंटा घण्घण् एकदम वाजाव्यात, तशा ह्या भाषा.” विश्वासचें तुणतुणें सुरूच होतें.

“मात्र, द्राविडी भाषा अधिक नादमय व संगीतमय आहेत. तामीळ भाषेंतील गाणीं ऐकतांना अंगावर रोमांच येतात. तीं गाणीं स्वस्थ बसून ऐकवतच नाहींत; अर्थ कळला नाहीं तरी तीं गाणीं ऐकून नाचावं असं वाटतं. त्रिचनापल्लींच्या तुरुंगांत असतांना आम्हांला हा अनुभव येत असे.” भाईजी म्हणाले.

“भाईजी नेहमी दुस-यांचं चांगलं म्हणतील.” विश्वास म्हणाला.

“भाईजी खरं तें बोलतील.” संध्या म्हणाली.

“तूं त्यांची बाजू घेशीलच; तुझी चूल ते सांभाळतात, उद्यां मूलहि म्हणशील हो त्यांना सांभाळा म्हणून.”

“तेच पाळण्यांत घालतील बाळ. पाळण्याची दोरी प्रथम तेच लांबवतील. “हंस रे माझ्या मुला” गाणं म्हणतील. आमचं सारं प्लॅनिंग ठरलेलं आहे. नाहीं का, भाईजी ?” संध्येनें हंसून विचारलें.

“संध्ये, आतां झोंपूं. मला जांभया येऊं लागल्या. माझे डोळे मिटूं लागले. नाहीं तर तुम्ही बसा बोलत.” कल्याण म्हणाला.

“सारींच झोंपूं.” संध्याहि म्हणाली.

सर्व मंडळी झोंपली. विश्वासला झोंप नव्हती. हरिणीच्या परीक्षेच्या निकालाची त्याला चिंता होती. त्या निकालावर किती तरी गोष्टी अवलंबून होत्या. त्याचें हरिणीशीं होणारें लग्न, हरिणीला मिळणारी नोकरी, सा-या गोष्टी त्या परीक्षेच्या निकालावर होत्या. तो बाहेरच्या गॅलरींत फे-या घालीत होता.

“विश्वास, नीज आतां; हरिणी होईल पास” भाईजी म्हणाले.

“भाईजी, आमच्या लग्नाला तुम्ही थांबा हां.” विश्वास म्हणाला.

“थांबेन हो, विश्वास. परंतु तुम्हांला मी काय देऊं ? विश्वास, तुझ्याविषयीं मला किती वाटतं. परंतु काय आहे माझ्याजवळ ? तुझ्या लग्नांत द्यायला मजजवळ कांहीं नाहीं, कांहीं नाहीं.”

 

“दवाखान्यांत ताबडतोब जाणं बरं.” भाईजी म्हणाले.

“आणूं का टांगा ?” विश्वास म्हणाला.

“जरा थांबूं व पाहूं.” संध्या म्हणाली.

ती अंथरुणावर शांतपणें पडली. सामानाच्या बांधाबांधींत दगदग झाली, म्हणून का एकदम पोट दुखूं लागलें ? थोडया वेळानें थांबलें.

“संध्ये, कसं वाटतं ? खरं सांग हो.” कल्याणनें विचारलें.

“बरं वाटतं हो, कल्याण. थांबलं पोट. आतांच नको जायला. आणि आज रात्रीं नका नेऊ सामान. उद्यां न्या. उद्यां मला तुम्ही

इथुनच दवाखान्यांत घेऊन जा. मी बाळाला घेऊन येईन ती मग नव्या घरींच येईन. एकदम नव्या घरांत प्रवेश.”

“संध्ये, उद्यां जायचं दवाखान्यांत, मग आजच गेलेलं काय वाईट ?” भाईजी म्हणाले.

“भाईजी, अगदीं वेळ आली म्हणजे जावं. आधीं नको. तिथं आधींपासून दवाखान्यांत पडून राहायचा मला संकोच वाटतो. कल्याण, आज तूं कुठंहि जाऊं नकोस. तूं माझ्याजवळ बस. दवाखान्यांत गेलं म्हणजे मग तूं थोडाच आहेस जवळ ? नाहीं ना जाणार आज कुठं ? विश्वास त्या घरीं सांगून येईल कीं उद्यां सामान आणूं म्हणून.” संध्या सांगत होती.

“बरं हो संध्ये, आज नाहीं नेत सामान. तसंच बांधलेलं राहील.” कल्याण म्हणाला.

रात्रीचीं जेवणें झाली. गप्पागोष्टी करीत सारीं बसलीं होतीं. भाईजींनीं एक सुंदरशी गोष्ट सांगितली. “हंस रे माझ्या मुला” हें गाणेंहि त्यांनीं म्हटलें.

“कल्याण, बाळाचं नांव काय ठेवायचं ?” संध्येनें एकदम विचारलें.

“काय बरं ठेवावं ?” कल्याणनें प्रश्न केला.

“परंतु नांवाची गर्दी एव्हांपासून कशाला ती !” विश्वास म्हणाला.

“आणि मुलगी होणार कीं मुलगा ?” रंगानें शंका काढली.

“मुलगी झाली तर काय ठेवायचं, मुलगा झाला तर काय ठेवायचं, दोन्ही ठरवून ठेवूं.” कल्याण म्हणाला.

“भाईजी, कोणतं नांव.” संध्येनें विचारलें.

“मुलगी झाली तर विजया ठेवा, मुलगा झाला तर विजय ठेवा. परिस्थितीवर तुम्ही विजय मिळवीत असतां होणारं तें बाळ. म्हणून त्यांतील कोणतं तरी नांव ठेवावं.” भाईजी म्हणाले.

“मला वसंत नांव आवडतं.” विश्वास म्हणाला.

“तें तुझ्या मुलाला पुढं ठेवूं हो !” संध्या हंसून म्हणाली.

“अजून लग्नाला नाहीं पत्ता, तों आमच्या मुलांचीं नांवं कशाला ?” विश्वास खिन्नपणें म्हणाला.

“आज रात्रीं हरणीच्या परीक्षेचा निकाल लागेल.” संध्या म्हणाली.

“विश्वास, उद्यां तूं पेढे दिले पाहिजेस.” कल्याण म्हणाला.

“भाईजी देतील आणून.” विश्वास म्हणाला.

“हरणी पास झाली कीं विश्वास काय करायचं ?” संध्येनें विचारलें.

“काय म्हणजे ?” विश्वास म्हणाला.

“तुमचं दोघांचं लग्न !” संध्या म्हणाली.

   

“हेहि दिवस जातील. किसान-कामगारांत निर्भयपणा येत आहे. गुलामगिरी नष्ट झाल्याशिवाय राहात नाहीं.” कल्याण म्हणाला.

“जा ना तुम्ही घर पाहायला; मग ऊन होईल.” संध्या म्हणाली.

कल्याण व विश्वास गेले. भाईजी चुलीशीं लागले. थोडया वेळानें हरिणी आली. इन्जेक्शन द्यायचें होतें.

“काल त्या हाताला दिलं, आज संध्ये, ह्या हाताला.” हरिणी म्हणाली.

“तो हात अजून थोडा दुखतो आहे.” संध्या म्हणाली.

“जरा शेकव, बरं वाटेल.” हरिणीनें सुचविलें.

हरिणीनें इन्जेक्शन दिलें. संध्येला कळलेंसुध्दां नाहीं.

“हरणे, किती हलका तुझा हात ! तूं डॉक्टरी शीक.” संध्या म्हणाली.

“परंतु कोण शिकविणार ?” हरिणी दु:खानें म्हणाली.

“उद्यां तुझा निकाल ना ?”

“होय.”

“आज रात्रीं बारानंतर वर्तमानपत्रं जादा अंक काढतील. मुलं रस्त्यांतून हिंडूं लागतील.”

“आम्ही रात्रीं घेऊं वर्तमानपत्र.”

“भाईजी, मी कणीक देऊं का भिजवून ? ही भिजवायची आहे ना ?”

“तुला उशीर होईल. तूं जा आतां, हरणे.” ते म्हणाले.

परंतु हरिणीनें ऐकलें नाहीं. तिनें कणीक भिजवून ठेवली व मग ती गेली.

अकरा वाजले तरी कल्याण व विश्वास आले नाहींत. संध्या वाट पाहात होती.

“संध्ये, तूं जेवायला बसतेस का ?”

“नको. बरोबरच बसूं. बरोबर सारीं बसलों म्हणजे जेवण आनंदानं होतं. येतीलच ते आतां. कुठं तरी नक्की करून येणार, एरवीं नाहीं इतका उशीर लावला त्यांनीं.” ती म्हणाली.

रंगा आला. थोडया वेळानें घामाघुम होऊन विश्वास व कल्याणहि आले. ते जरा कपडे काढून चटईवर पडले. संध्या पंख्यानें कल्याणला वारा घालूं लागली.

“कल्याण, खूप हिंडलेत ना ?” तिनें प्रेमानें विचारलें.

“हो. आणि एक घर ठरवून आलों.” तो म्हणाला.

“मला वाटलंच होतं, कीं ठरवल्याशिवाय तुम्ही येणार नाहीं म्हणून.” संध्या म्हणाली.

सारीं जेवलीं. आणि बांधाबांध सुरू झाली.

“रात्रीं नेऊं सामान. घालूं खेपा.” कल्याण म्हणाला.

“दिवसा जरा संकोच वाटतो.” विश्वास म्हणाला.

“रात्रीं वेळहि शांत असते.” भाईजी म्हणाले.

“किती खेपा कराव्या लागतील ?” कल्याणनें विचारलें.

“तीन-चार खेपांत सारं सामान जाईल. विठ्ठल, लक्ष्मण, शिवराम, राजा वगैरे मुलंहि येतील. झपाटयानं काम होईल.”
विश्वास म्हणाला.

परंतु संध्येचें एकाएकीं पोट दुखूं लागलें.

“संध्ये, बरंच का दुखतं ?” कल्याणनें विचारलें.

 

तिस-या प्रहरीं घराचा मालक आला व म्हणाला :

“हें पाहा कल्याण, उद्यां सकाळीं कदाचित् तुमच्याकडे पोलीस येतील. झडती होईल असं कळतं. मी सूचना देत आहें. तुम्हांला मी कधींचा सांगतों आहें कीं, घर खालीं करा म्हणून. या विश्वासच्या एका मित्राच्या आग्रहानं मीं घर तुम्हांला दिलं. परंतु या अशा इतक्या भानगडी असतील हें नव्हतं मला माहीत. आतां हा सारा तमाशा होणार.”

“परंतु त्यांत तुम्हांला थोडीच तकलीफ आहे ? तुम्हांला कांहीं दंड वगैरे होणार नाहीं. कोणी तुम्हांला तुरुंगात नेणार नाहीं. येतील आमच्या घरीं, पाहतील, जातील.” कल्याण म्हणाला.

“परंतु तुम्ही लौकर दुसरीकडे पाहा बि-हाड.” असें म्हणून मालक गेला.

आणि दुस-या दिवशीं खरेंच उजाडत सहा साडेसहाला पोलीस आले. त्या एकाच वेळीं पुण्याला दहाबारा ठिकाणीं झडत्या झाल्या. कल्याणच्या खोलींत कांहीं सांपडलें नाहीं. सेवादलाच्या घटनेचे कांहीं कागद होते, तेच जप्त करून पंचनामा करून नेण्यांत आले.

कल्याणच्या खोलींत पोलीस होते. खालीं दरवाजावरहि पोलीस होते. वाडयांतील मंडळींना जरा आश्चर्य वाटलें. मालकाचीं मुलें वर येऊं पाहात होतीं, परंतु त्यांना घरीं बसविण्यांत आलें.

“कुठं चाललेत रे वर ? ते पोलीस आले आहेत, दिसत नाहीं का ? खबरदार खोलीच्या बाहेर पडाल तर ? त्यांच्याकडे जात जाऊं नका म्हणून सतरांदा सांगितलं होतं. बसा निमूटपणं ! “मालक मुलांना सांगत होते.

पोलीस गेले तरीहि मालकाचीं मुलें बाहेर आलीं नाहींत. आपल्याशीं यांचा संबंध आहे असें पोलिसाला वाटूं नये म्हणून ही एवढी काळजी ! पोलीस गेल्यानंतर ब-याच वेळानें मालक कल्याणच्या खोलींत आला.

“कांहीं नेलं का हो जप्त करून ?” त्यानें विचारलें.

“हो; पिस्तुलं नेलीं.” संध्या हंसत म्हणाली.

“पिस्तुलं ?” मालक घाबरून विचारता झाला.

“नाहीं हो; एक चिटोरं नेलं त्यांनीं. कांहीं सांपडलं नाहीं.” कल्याण म्हणाला.

“परंतु माझं ऐका, तुम्ही जागा खालीं करा. मी तुमच्या पायां पडतों. हे लढाईचे दिवस आहेत. उगीच नको त्रास. आम्ही कुटुंबवत्सल माणसं. पिस्तुलांची आज थट्टा केलीत. खरींसुध्दां असायचीं तुमच्याजवळ; नाहीं तर एकदम तोच शब्द थट्टेनं का होईना, यांच्या तोंडांतून कसा बाहेर पडला ? कृपा करा बुवा.” मालक दीनवाणेपणानें म्हणूं लागला.

“दोन दिवसांत हें घर खालीं करून देतों; काळजी नका करूं.” विश्वास म्हणाला.

“मी आजच बाहेर पाटी लावतों कीं घर भाडयानं देणं आहे म्हणून.” मालक म्हणाला.

मालक निघून गेला. कल्याण, संध्या, विश्वास, भाईजी सारीं सचिंत बसलीं होतीं.

“कल्याण, चला बाहेर पडूं. घरं शोधायला जाऊं.” विश्वास म्हणाला.

“चला.” कल्याण म्हणाला.

“संध्ये, तुझीं पिस्तुलं बाधलीं.” विश्वास म्हणाला.

“तें एक निमित्त कारण झालं; किती तरी दिवस हा मालक सांगतो आहे कीं घर खालीं करा म्हणून.” संध्या म्हणाली.

“किती भित्रीं हीं माणसं ! दिसतात तर सुशिक्षित.” भाईजी म्हणाले.

“सारं हिंदुस्थानच भित्रं आहे. दीडशें वर्षं गुलामगिरींत राहिल्यानं आत्मा जसा मरून गेला आहे. आपण किडे झालों आहोंत, किडे ! “न आदमी रहे हम मकोडे बने” हें खरं आहे.” विश्वास म्हणाला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......