शनिवार, डिसेंबर 14, 2019
   
Text Size

क्रांती

''तुम्ही आज फार गंभीर दिसत आहात?'' आनंदमूर्तींनी विचारले.

''मग का हसू, खेळू? कामगारांच्या सहनशीलतेचा शेवटचा तंतू तुटण्याची वेळ येत आहे. काय करावं? दिवाळी जवळ येत आहे. पोरंबाळं उपाशी !'' मुकुंदराव म्हणाले.

''मी मदत आणू का कोठून?'' त्यांनी विचारले.

''कोठून आणणार तुम्ही?''

''आणीन कोठून तरी. येऊ जाऊन?''

''लवकर या. परिस्थिती बिकट होत चालली आहे. रामदासही तुरुंगात. मोहन मरणशय्येवर. शांतेची मुलगीही आजारी आहे. लोकांना शांत राखलं पाहिजे. तुमची प्रसन्न व प्रेमळ मुद्रा पाहून लोक शांत राहतात. मदत घेऊन ओलावा घेऊन लवकर या.'' मुकुंदराव म्हणाले.

चार दिवशी दिवाळी होती. परंतु गावात कोणाला काही सुचत नव्हते. सारे हवालदिल होते. आठ हजार कामगार व त्यांच्या घरची मंडळी-वीस हजार माणसे शहरात उपाशी असणे हा सर्वांना धोका होता. केव्हा लूट होईल, केव्हा भुकेचा वणवा भडकेल, नेम नव्हता. सर्वांनी प्राण जणू मुठीत ठेवले होते. त्या दिवशी प्रचंड सभा भरली. उत्साह कायम ठेवण्यासाठी सभा-मिरवणुका सुरू असत. सभेत गाणी म्हटली गेली. कासिमने

कहाँ छुपा है श्रीभगवान
हम भुके है हैराण ॥कहाँ॥
मंदिरमें से नहिं कोई आया
मस्जिदमें से नहिं कोई आया
लाल झंडेसे आधार पाया
वही झंडा है हमारा प्राण ॥ कहाँ॥

हे स्वतःकेलेले गाणे म्हटले. हजारो मजूर मरत होते. परंतु त्यांची बाजू घेऊन उठणे धर्म आहे असे हिंदुमहासभेला वाटले, न मुस्लिम लीगला वाटले, न धर्ममार्तंडाला वाटले, न धर्मभास्करांना वाटले, न वाद्ये थांबविणार्‍यांना वाटले, न वाद्ये वाजविणाऱंना वाटले. तृषिताला पाणी देणे व भुकेल्यांना अन्न देणे हा पहिला धर्म आहे. त्यातल्या त्यात श्रम करणार्‍याला अन्न पोटभर देणे हा तर अधिकच पवित्र व श्रेष्ठ धर्म; परंतु त्याच्याच तर सर्वांना विसर पडला आहे. धर्माच्या नावाने ओरडणारे त्या कामगारांना शिव्या देत होते व मालकांना आशीर्वाद देत होते.

 

मोहन तेथेच पडलेला होता. मुकुंदराव, श्यामराव व अहमद मोहन अजून का येत नाही म्हणून पाहावयास आले. ता तेथे मोहन पडलेला. येथे कसा मोहन पडला? मुकुंदराव वर गेले.

''युनियनचा चिटणीस येथे पडला आहे तर तुम्ही येथे बसलेले?'' ते शांतपणे म्हणाले.

''आम्हाला काय करावयाचं आहे? पडला असेल. आम्हाला काय माहीत? युनियन करील व्यवस्था !'' डायरेक्टर म्हणाले.

मुकुंदराव शांतपणे परत फिरले. तो एक लहान मुलगा तेथे आला व म्हणाला, ''या नोकरांनी ढकललं यांना. ते कचेरीतील कोणी म्हणाले, 'द्या कुत्र्याला ढकलून,' त्यांनी ओढीत आणून ढकललं.''

अहमद गेला व गाडी घेऊन आला. मोहनला दवाखान्यात नेण्यात आले. त्याला एका खाटेवर ठेवण्यात आले. त्याची शुश्रूषा सुरू झाली. मोहनला ढकलून दिल्याची वार्ता विजेप्रमाणे पसरली. त्याला 'कुत्रा' म्हटल्याने हजारो कामगारांना चीड आली. वातावरण गंभीर झाले. परंतु कामगारांचा राग गिरण्यांवर होऊ नये म्हणून एकदम 'कामगार मैदानावर सभा, कामगार मैदानावर सभा' अशी कर्ण्यांतून दवंडी सर्वत्र देण्यात आली. सारे कामगार जमले. मुकुंदरावांनी सर्वांना शांत करणारे भाषण केले. ते म्हणाले,''आपण चिडून जाता कामा नये. चिडलो तर सारं बिघडेल. मोहनला त्यांनी ढकललं. तंनी मोहनला नाही ढकललं तर स्वतःच भांडवलशाहीला ढकललं आहे. कामगाराला ढकलाल तर कशावर जगाल? शूर कामगारांना सर्व देशात अशा प्रसंगांतून जावं लागलं. आपणांतील अनेकांना मरावं लागेल. क्रांती आपल्या बलिदानातून येईल. मोहनच्या अपमानाचा बदला घेणं म्हणजे मिलवर दगड फेकणं नव्हे. एक दिवस सत्ता आपल्या हाती घेऊ तेव्हाच खरा बदला घेतला असं ठरेल. आपला व्यक्तीशी झगडा नाही. एका जुलमी अन्याय्य समाजरचनेशी झगडा आहे. जोपर्यंत आपण शांत आहोत तोपर्यंत आपला जय आहे. सरकारची लाठी व बंदूक वाट पाहात आहे. वाट पाहतच बसू दे. आपण लाठीला व बंदुकीला भितो असा याचा अर्थ नव्हे. शांतपणे प्रतिकार करीत असता खुशाल लाठया येवोत. गोळया येवोत. शूराप्रमाणे ते घाव छातीवर झेलू. कामगारांचा प्रत्येक घाव हा भांडवलशाहीचा घाव आहे. भांडवलशाहीचेच त्यानं तुकडे-तुकडे होतील. मोहन मरणशय्येवरून तुम्हाला शांत रहा असं सांगत आहे. मोहनच्या आत्म्याला क्लेश होतील असं काही करू नका. भांडवलशाहीनं मोहनचा देह लाथाडला. परंतु तुम्ही जर अत्याचार कराल तर मोहनचा आत्मा लाथाडलात असं होईल. भांडवलशाहीनं मोहनच्या शरीराचा बळी घेतलात असं होईल. परवा ती भगिनी मॅनेजरवर थुंकली. मी तिची मनःप्रवृत्ती समजू शकतो. परंतु अशानं लाल झेंडयाला कमीपणा येतो. लाल झेंडा अशा थुंका नाही टाकणार. लाल झेंडा एका थोर ध्येयासाठी उभा आहे. मालकशाहीचे अन्याय पाहिले म्हणजे तुम्ही कितीही अत्याचार केलेत तरी ते एका दृष्टीनं क्षम्य असे म्हणता येतील. परंतु आपल्याला निराळया त-हेनं  लढावयाचं आहे. आपला झेंडा अधिकच उज्ज्वल करावयाचा आहे.  मालकांचा अत्याचारी झेंडा; आपलाही का त्याच दर्जांचा करावयाचा? आपला झेंडा आपण आपल्या रक्तानं रंगवू, दुसर्‍याच्या नाही. ही खरी क्रांती होईल, ती टिकेल.''

कामगारांच्या भावना जरा शांत झाल्या. काही दंगाधोपा झाला नाही. असे दिवस चालले. कामगारांना मदतीची फार जरूरी होती. हिंदुस्थानातील ठिकठिकाणच्या कामगार संघटनांकडून सहानुभूतीचे संदेश व थोडीफार मदत आली; परंतु ती कितीशी पुरणार? उपाशीपोटी दसर्‍यासारखा सण गेला. कोजागिरी गेली. कामगार प्रक्षुब्ध होऊ लागले. पानपताच्या लढाईच्या वेळेस मदत आली; परंतु ती कितीशी पुरणार?'' आम्हाला उपाशी का मारता?'' उपाशी मारण्याऐवजी शत्रूवर हल्ला करून काय तो सोक्षमोक्ष लावून द्या.'' कामगार अशीच भाषा बोलू लागले. सरकार व मालक शांत होते. बोलणे-चालणे सारे बंद. दिवाळी जवळ येत होती. कामगारांच्या घरी शिमगा होता. तेथे बोंबाबोंब होती. होळी पेटली होती. मुकुंदरावांना चिंता वाटू लागली. पोराबाळांची उपासमार किती दिवस पाहणार?

 

एके दिवशी जरा गडबड होणार होती. एका मिलच्या मॅनेजरची मोटार येत होती. कामगार ती दरवाजातून आत जाऊ देत ना. ''आमच्या अंगावरून न्या मोटार, भिता का? आमच्या रक्तावर तर कारखाने चालले आहेत. आणखी थोडे सांडायला का भिता? चिरडा आम्हाला. येऊ द्या मोटार पो पो करीत.'' कामगार म्हणू लागले. मोटार गेली. कामगारांनी जयघोष केला. मॅनेजर पायी मिलमध्ये जाण्यासाठी आला. त्याला शांतपणे कामगार बंधु-भगिनींनी जाऊ दिले. परंतु ती एक कामगार नागिणीप्रमाणे चवताळून आली. ती पाहा विकट हसत आली. पानपट्टी मुद्दाम खाऊन आली. एकदम मॅनेजरजवळ गेली व थू थू करून त्याच्या अंगावर तिने लाल थुंकी उडविली. ''लाल झेंडे की जय' तिने गर्जना केली. ''अब्रू घेतोस नाही आमची? थांब आणखी थुंकते.'' असे त्याचा हात धरून त्याला हलवीत ती म्हणाली. काही कामगार धावत आहे. त्यांनी त्या बाईला दूर नेले. ''मला नका ओढू. त्या मांगाला ओढा, थुंका त्याच्या तोंडावर सारे !'' ती गर्जत होती. इतक्यात पोलीस आले. कामगार-पुढारीही धावत आले. शांत झाले सारे. लाठीमार टळला.

सार्‍या गावची आर्थिक रचना ढासळली. काही बोलपटगृहे बंद पडली. कोण जाणार तेथे? कामगारच थोडी करमणूक व्हावी म्हणून तेथे जातो. विडीपानपट्टीची दुकाने बंद झाली. धान्याचे व किराणाचे व्यापारी थंडावले. आठवडयाच्या बाजाराच्या दिवशी शेकडो पोती धान्य खपायचे ते खपेनासे झाले. हॉटेले ओस पडली. सर्वत्र प्रेतकळा आल्यासारखे झाले. आठ हजार कामगारांच्या पगाराचा पैसा बाजारात दर महिना खेळत होता. तो खेळेनासा झाला. दोन-तीन लाख रुपयांचे बाजारात नेहमी येणारे भांडवल बंद झाले.

कामगार जगणार कसे? त्यांना उपवास पडू लागले. धान्य वाटले जात होते. ज्यांना अत्यंत जरूर त्यांना आधी दिले जाई. स्वयंसेवक दूध नेऊन वाटीत. ज्यांची  लहान मुले त्यांना दूध पुरविण्यात येई. कामगार पुरुष एका वेळेला जेवू लागले. एक वेळ रात्री कामगार मैदानावर डाळचुरमुरे खात व क्रांतीची गाणी गात. काही व्यापार्‍यांनी युनियनला पतीवर उधार धान्य देण्याचे कबूल केले. युनियन पोती आणी व धान्य वाटी. ज्याच्या त्याच्या नावावर ते लिहिले जाई.

तडजोडीचे पुन्हा एकदा प्रयत्न करावे असे काहींच्या मनात आले. युनियनचा चिटणीस मोहन होता. तो आजारी होता. तरी सारखे काम करीत होता. त्या दिवशी तो मालकांच्या कचेरीत जात होता. त्याने वर चिठ्ठी पाठवली होती. परंतु उत्तर नाही. तेव्हा तो जिना चढून वर जाऊ लागला. मालक, त्याचे मॅनेजर, काही डायरेक्टर तेथे जमलेले होते. मोहन एकदम जाऊन उभा राहिला.

''साला बदमाष ! येथे कसा आला? हाकला याला.'' एक मॅनेजर म्हणाला.

''मी तुम्हाला काही विचारायला आलो आहे.'' मोहन शांतपणे म्हणाला.

''भुके मरता; आता विचारायला येता. निघा येथून. वेळ नाही आम्हाला. कोण आहे रे? याला हाकला. हा कुत्ता वर कशाला येऊ दिला? न्या त्याला ओढीत तिकडे.'' तो मॅनेजर ओरडला.

नोकरांनी मोहनला ओढले व जिन्याजवळ नेले.

''वर कशाला गेलास? आम्हाला शिव्या मिळतात ना.'' असे म्हणून त्यांनी त्याला ढकलले. मोहन जिन्यावरून पडला की त्याला घेरी आली? का भावनांमुळे तो बेहोष झाला होता? तो खाली पडला खरा, ते नोकर जरा घाबरले. त्यांनी जाऊन सांगितले, 'तो जिन्यावरून खाली पडला.''
''मरू दे. येथे वेळ नाही.'' कोणी बोलले.

   

२५. कामगारांचा संप

शेवटी धनगावला पगारवाढीचा लढा सुरू होणार असे दिसू लागले. मालकांना भरपूर फायदा होत होता. तरीही पूर्वी एकदा मंदीच्या काळात जी पगारकाट झाली ती कायमची मानगुटीस बसली होती. कामगार कार्यकर्त्यांनी आकडे देऊन सिध्द केले. परंतु मालक अडेलतट्टू. ते काही विचार करावयास तयार नव्हते. कामगारांचा संप टिकणार नाही अशी त्यांना खात्री होती. मालकाचे हस्तक खेडयापाडयांतून नवीन मजूर मिळावेत म्हणून हिंडूफिरू लागले होते.  त्यांचीही लढा देण्याची तयारी होती. एकमेकांना आपापली शक्ती अजमावण्याची इच्छा होती. कामगारांच्या सभा, मिरवणुका चालू होत्या. ''पगारवाढ ताबडतोब'' हा शब्द सर्वत्र दुमदुमून राहिला होता. शाळेत जाणारी लहान मुले वाटेत जाताना ''पगारवाढ ताबडतोब'' असे म्हणत जात. झोपेतसुध्दा मुले ती वाक्य उच्चारीत. वातावरण गरम झालेले होते.

नवरात्राचा त्या दिवशी आरंभ होता. वास्तविक किसान कामगारचळवळीत धार्मिक रूढींना महत्त्व नाही. कामगार हिंदूही आहेत; मुसलमानही आहेत. सर्व धर्मांचे आहेत. त्यांच्या लढयाचा नवरात्राशी काय संबंध? नवरात्राचा संबंधच आणावयाचा असला तर एका साम्राज्यसत्तेविरुध्द जनतेची शक्ती त्या दिवशी प्राचीन काळी उठली होती. महिषासुराला दूर करावयास दरिद्री जनता उठली होती. महिषासुर म्हणजे कोण? महिष म्हणजे रेडा. तो फार श्रम करीत नाही. फुकट खातो व माजतो आणि शेवटी सर्वांन शिंग मारतो. महिष म्हणजे साम्राज्यशाही, भांडवलशाही. गरिबांच्या श्रमावर पुष्ट होऊन गरिबांना धुळीत ठेवणार्‍या सार्‍या संस्था म्हणजे महिषासुराचे अवतार.

धनगावचे कामगार तेथील महिषासुराला मऊ करण्यासाठी, त्याला वेसण घालण्यासाठी, त्याला शरण आणण्यासाठी, नवरात्राच्या दिवशी उभे राहिले. तेथील कामगार-चळवळीतील तो नवदिवस होता. ती नवरात्र होती. आदल्या दिवशी आठ हजार कामगारांनी मशालींची प्रचंड मिरवणूक काढली. आठ हजार कामगारांच्या घरची हजारो मंडळी त्यात सामील झाली. धगगावचे शेकडो विद्यार्थी त्यात येऊन मिळाले. आसपासच्या दशक्रोशीतील हजारो किसान ती पेटती व पेटविणारी मिरवणूक पाहायला आले. 'इन्किलाबची' गगनभेदी गर्जना होती. 'भविष्य राज्य तुम्हारा मानो' हे चरण म्हणताना कामगार उंच होत होता. जणू भविष्यातील राज्य वर्तमानात आणण्यासाठी उंच होत होता. त्या पेटत्या मशाली, त्या ज्वाला म्हणजे कामगारांचे धडपडणारे आत्मे होते. आम्हाला शांत करा. नाही तर त्रिभुवन भस्म करू, असे जणू त्या जळजळीतपणे सांगत होत्या. किसान व कामगार यांच्या पोटात आग भडकली आहे. ती आग आता बाहेर पडणार. सावधान ! सावधान ! असे जणू ती मशालींची मिरवणूक जगजाहीर करीत होती. अग्नीला साधी आहुती द्यावी असे भारतीय संस्कृती सांगते, अग्निहोत्र पाळायला सांगते, हे कोठे आहे अग्निहोत्र? हा कोठे आहे पवित्र अग्नी? प्रामाणिक श्रम करून ज्याच्या पोटात आग भडकली आहे, ती आग शांत करणे म्हणजे अग्निहोत्र पाळणे, म्हणजेच अग्नीला आहुती देणे. श्रमजीवी जनतेचा अग्नी- त्याला आधी आहुती द्या. मग उरेल ते तुम्ही खा. आधी त्यांचा हक्क. आधी त्यांची झीज भरून काढा. हा यज्ञ केल्यावर, ही आहुती दिल्यावर, जे यज्ञशिष्ट उरेल ते खा; म्हणजे ब्रह्मप्राप्ती होईल. परंतु किसान कामगारांची तृप्ती करण्याच्या आधी जे स्वतःचीच सदैव चैन बघतात, त्यांना श्रीकृष्णाची गीता 'पापात्मा' म्हणते.

या पापात्म्यांना सावध करण्यासाठी ती मिरवणूक होती. सारे शहर त्या मिरवणुकीने हादरले, जागृत झाले. सर्वांची सहानुभूती त्या उपाशी कामगारांकडे वळली. दुसर्‍या दिवसापासून संप सुरू झाला. अत्यंत व्यवस्थित संप. उजाडले नाही तोच हजारो कामगार मैदानावर जमत. तेथून लाल व तिरंगी झेंडे घेऊन गावात मिरवणूक काढीत व आपापल्या मिलला गराडा देऊन बसत. आपल्या स्वार्थाला जरा मर्यादा घाला असे जणू ते सांगत. नवीन कामगार कोठूनही आत जाणार नाही अशी दक्षता बाळगीत. मिलच्या दरवाज्यातून शूर कामगार भगिनी बसत. १९१७ मध्ये रशियात मास्को येथे स्त्रीकामगारांनी क्रांतीचे निशाण रोवले. भारतीय भगिनीही आज उभ्या राहिलेल्या होत्या.

 

मायेने प्रद्योतच्या पाठीवर हात ठेवला. तो जणू अगतिक होऊन गेला होता. तिच्या खांद्यावर मान ठेवून तो रडू लागला. तिने त्याला आरामखुर्चीत बसविले. थोडया वेळाने भावना शांत झाल्या. प्रद्योत उठला व निघाला.

''कोठे जातोस भाऊ?'' मायेने विचारले.

''माया, तुझ्या पाया पडू दे. मला क्षमा कर. मी जातो व हे जीवन गंगेला अर्पण करतो.'' तो म्हणाला.

''प्रद्योत, भाऊ झालास तो का मरण्यासाठी? भावाचा आनंद मला दे. पश्चात्ताप झाला की पुनर्जन्मच तो. हे शरीर फेकण्याची काही जरून नाही. मन निराळं झालं की सारं निराळं. अक्षयबाबूंना आधार दे, आनंद दे. त्यांना किती दुःखं होतं ! त्यांचं तुझ्यावर किती प्रेम? खरं ना? तुझा पत्ता नाही म्हणून ते रडत बसतात. जा त्यांना शांतव. घरी जा. भाऊबीजेला बहिणीकडे येत जा. वेडे-वेडे मनात नको आणू.'' माया त्याला प्रेमाने म्हणाली.

''मी हे तोंड बाबांना कसे दाखवू?'' तो म्हणाला.

''मी तुझ्याबरोबर आले असते. परंतु येथे हे खटल्याचं काम आहे. कसं करू?'' ती म्हणाली.

''माया, तुझ्या पतीला सोडवीत तेव्हाच आता घरी जाईन. हीच माझी प्रतिज्ञा. तुझे अश्रू थांबवीन तेव्हाच माझ्या पित्याचे अश्रू मी पुसू शकेन, ताई, जातो मी.'' तो म्हणाला.

''कोठे जातोस? येथेच राहा. जेव, ताईच्या हातचं जेव.'' माया म्हणाली.

''मला माझ्या खोलीत गेलं पाहिजे. ताई तुझा पती तुला आणून देईन. मग तुझ्या हातचं जेवीन. जाऊ दे मला.''

प्रद्योत निघाला. पुन्हा त्याचे डोळे भरून आले. तो बाहेर पडला. तो तेथे कोण ते काळे लोक? पोलीस उभे होते. शिट्टी झाली. माया एकदम बाहेर आली.

''तुम्हाला अटक आहे.'' अधिकारी म्हणाला.

''ठीक.'' प्रद्योत म्हणाला.

''त्यांना अटक, आता माझ्या प्रद्योत भाईलाही अटक?'' माया म्हणाली.

''ताई, सारं मंगल होईल. आता धीर धर.'' तो म्हणाला.

   

पुढे जाण्यासाठी .......