मंगळवार, आँगस्ट 11, 2020
   
Text Size

क्रांती

''त्याला लिहिता-वाचता येत होतं म्हणून.'' अनसूया म्हणाली.

''शेतकर्‍याला पण लिहिता येत नाही, अर्ज लिहिता येत नाही. साक्षीदाराशिवाय आलेली मनिऑर्डर त्याला मिळत नाही. सर्वत्र त्याला दक्षिणा ठेवावी लागते. हे सारं अज्ञान नको का दवडायला? मागील वर्षी पीक आलं नव्हतं. कलेक्टर कसा म्हणे, 'जमाखर्च दाखवा' कोठून दाखविणार जमाखर्च?'' शांता म्हणाली.

''घरातील मडकी रिकामी आहेत, हे का कलेक्टरला माहीत नव्हतं? येऊन बघायची होती त्यानं. गाडग्या-माडक्यांचेही लिलाव केले !''पार्वती म्हणाली.

''परंतु आपणाजवळ ज्ञान असतं, निर्भयता असती, तर आपण लढा केला असता. तुम्ही शिका. मी शिकवीन. तुमच्याबरोबर मी कापूस वेचायला येईन. तुम्हांला गाणी सांगेन. आपले दुर्दैव आपण दूर केलं पाहिजे.'' शांतेने सांगितले.

''पण शांते, तू काही म्हण. आपलं दैवच खोटं.'' एक म्हातारी बाई म्हणाली.

''नाही आजी; हे दैवबिवं लबाडांनी निर्माण केलं आहे. म्हणे तुला शनीची साडेसाती आहे. आजी, जसे चंद्रसूर्य आहेत, तसा एक आकाशात शनी असतो. त्याच ग काय संबंध ! खरी साडेसाती या सावकारांची. सावकाराचा शनी आपल्या राशीला न आला तर आपली धान्याची रास घरी नाही का राहणार? कोणी शनी नाही नि मंगळ नाही. काही श्रम न करता हात पाहणारा लठ्ठ पोटाचा होतो. काही श्रम न करता सावकार लठ्ठ पोटाचा हातो. सावकारही अभिषेक करायला सांगतो. चार आणे देतो. आपल्याला वाटतं, आपणही असंच करावं. वेडी आपण.'' शांता म्हणाली.

''मग येणार ना शिकायला?'' शांतेने विचारले.

''हो, येऊ.'' सार्‍या म्हणाल्या.

''मी म्हातारीही येईन.'' ती वृध्दा म्हणाली.

शांतेचा वर्ग सुरू झाला. मुकुंदरावांपासून तिने एक प्रार्थना करून घेतली होती. ती आरंभी म्हटली जाई.

सदा भजू पुजू आपण ज्ञान-भगवाना

ज्ञानावीण जगती मोठे अन्य दैवत ना ॥
ज्ञान नसे तरी ना मान

नसे ज्ञान तरी ना स्थान
ज्ञान मिळवू दुनियेमधले घेऊ आता आणा ॥

शक्ति एक आहे ज्ञान
शान देई निर्भयपण

ज्ञान हवे स्त्री-पुरुषांना सर्व माणसांना ॥
लिहावयास वाचावयास

नको कुणी येई न ज्यास
असा ध्यास लागो आता सर्व हिंदुस्थाना ॥

अडाणी न पडून राहू
स्त्रिया आम्ही वरती येऊ

स्त्रियांस का आत्मा बुध्दी हृदय भावना ना ॥
पिळवणूक करि मग कोण

अडवणूक करि मग कोण
कमावील तोची खाईल, श्रमे त्यास जाणा ॥

ज्ञान मिळवू निर्भय होऊ
शेतकरी वरती येऊ

खरेखुरे राजे होऊ लूट थांबवू ना ॥

 

4. दिवाळी

मुकुंदराव रामपूरहून कोठे तरी निघून गेले. ''तुम्ही आम्हाला घरी शिकवा. शांती व मी तुमच्याजवळ शिकू. शाळेतील विषयच नकोत. जगातील विषय शिकवा. आमच्याबरोबर 'हरिजन' वाचा, 'सत्याग्रही' वाचा, 'क्रांती' वाचा. 'स्वतंत्र हिंदुस्थान' वाचा. आम्हाला विचारांचं भरपूर खाद्य द्या.'' असे रामदास त्यांना म्हणाला होता. परंतु ''काही दिवस कोठे तरी जाऊन येतो,'' असे ते म्हणाले.

दिवाळीची सुट्टी लागली होती. शांता आपल्या खेडेगावातील घरी गेली. तिच्या गावाचे नाव 'शिवतर.' शिवतर गावाला मराठी शाळाही नव्हती. गावात लिहिणारा वाचणारा क्वचित असे. गावात अज्ञान होते, तसे दारिद्रयही होते. गावाची जमीन सावकारांची, जमीनदारांची, गोविंदराव चव्हाणांची येथे बरीच जमीन होती. काही गुजराती व मारवाडी सावकारांची होती. इतरही सावकार छोटे-मोठे होते. गावात सारे भित्रे. तसे ते समोर वाघ येता तर त्याला काठीने मारते; परंतु साधा पोलीस आला तर ते घाबरत. इंग्रजी राज्यातील हा आमचा सर्वांत मोठा अधःपात. आत्मा जणू चिरडला गेला. वाघाच्या इंगळासारख्या डोळयाला नजर देणारे शेतकरी पोलिसांच्या काळया डगल्याला, त्या लहानशा दंडुक्याला भितात आणि मामलेदार म्हणजे तर काही विचारूच नका.

प्रकाशाशिवाय अंधार कसा जाणार? सूर्योदयाशिवाय धुके कसे जाणार? औषधाशिवाय रोग कसा हटणार? प्रेमाशिवाय कलह कसे मिटणार? आणि ज्ञानाशिवाय भीती कशी जाणार? रामनाम म्हटले म्हणजे भुते जातात. जीवनात राम आला म्हणजे कोणता सैतान समोर उभा राहील? ज्ञान म्हणजे रामनाम. स्वतःच्या सामर्थ्याची जाणीव म्हणजेच रामनाम.

शांतीला वाटले, आपल्या गावातील बहिणींना शिकवावे. ती घरोघर जाई व प्रेमाने बोले. तुम्ही लिहायला-वाचायला शिका असे सांगे.

''शांते, आम्हाला शिकून मडमीण का व्हायचं आहे?'' एक भगिनी म्हणाली.

''आम्हाला का नोकरी करायची आहे?'' दुसरीने विचारले.

''नोकरीसाठी नाही शिकायचं. मडमीण होण्यासाठीही नाही. परंतु मडमीण साता समुद्रापलीकडून एकटी येते. कशाच्या जोरावर? ज्ञानाच्या? ज्ञानामुळे ती निर्भय असते. तुम्हाला रेल्वेनं कोठे जायचं झालं तर बरोबर कोणी हवं. आधीच गरीब, परंतु दुप्पट खर्च असा होतो. तिकीट कोठलं ते वाचता येत नाही. स्टेशन कोणतं ते कळत नाही. तिकीटाची किंमत किती ती समजत नाही. यासाठी शिका.'' शांता म्हणाली.

''खरंच की शांता, आम्हाला जायचं होतं नगरदेवळयाला, तर उतरू पडलो कागावला. कोण फजिती !'' शांता म्हणाली.

''आणि आम्हाला पंढरपूरला जाताना तिकीटाची किंमत जास्त घेतलीन् त्या मास्तरानं. म्हणे कसा, एकादशीला तिकिटं महाग होतात !'' आनसूया म्हणाली.

''एकादशीला का तिकिट महाग होतं? शेंगाचे दाणे महाग होतात, खजूर महाग होतो.'' आनंदी म्हणाली.

''परंतु आपलं अज्ञान. त्यामुळे फसतो. त्या पाचोर्‍याच्या बाजारात माळणी भाजी विकायला बसत. एक पोलीस दादा येई व उचली वांगी, उचली कांदे, उचली मिरच्या. परंतु एक माळीदादा तेथे होता. त्याच्या वांग्यांना हात लावताच तो म्हणाला,''नाव टिपीन, नाही तर ठेव खाली वांगी.' तो पोलीस घाबरला. पुन्हा त्याची पिडा आली नाही.'' ''पिडा कशानं गेली?'' शांताने विचारले.

 

''क्रांतीसाठी वातावरण तयार केलं पाहिजे. तुम्ही सुखाचे संसार सोडून गरिबांत जा. शिकून हमाल व्हा, मजूर व्हा. सुशिक्षित मुलींनी शेतकर्‍यांच्या मुलांजवळ लग्नं लावावीत, शेतात कामं करावीत, डोक्यावर भारे घ्यावेत. शेतातील गवत काढता काढता समाजातील विषमता दूर करण्याचे विचार त्यांना द्या, कामे करता करता क्रांतीची नवीन गाणी, क्रांतीचे नवीन अभंग, क्रांतीचे नवीन वेद पसरवा-दशदिशांत.

''रशिया, रशिया जप करू नका. चीन, चीन तोंडाने पुटपुटू नका. रशियातील सुशिक्षित तरुणींनी अडाणी कामगारांशी लग्नं लावली. त्यांना त्यांनी शिकवलं, सारी घरची कामं करून प्रेमानं, सेवाभावानं शिकविलं. तिकडील तरुणीही इतक्या तयार; मग तरुण किती असतील? नुसती पोपटपंची नको. सेवेनं, श्रमानं गरिबांशी एकरूप होऊन त्यांचा आत्मा जागा करा. मी हेच काम करणार. पुढे मला येऊन मिळा. आणख काय सांगू? सध्या निदान खादी वापरण्याचं तरी व्रत घ्या.''

मुकुंदराव सांगत होते. मुले शब्दन् शब्द पीत होती. शेवटी ते सद्गदित होऊन म्हणाले, ''माझं वाईट सारं विसरून जा. निर्दोष कोण आहे? मी तुम्हाला बोललो असेन. कोणाला रडविलं असेल, कोणाचा उपहास केला असेल. ललित, तुला मी त्या दिवशी बोललो. राग नको मानू, माझ्या लहान भावाला नसतं का मी सांगितलं?'' ललितच्या डोळयांतून पाणी आले. मुलेही गहिवरली.

''ललित, उगी आपण अंतःकरणात सद्भाव ठेवून एकमेकांचा निरोप घेऊ या. एक वाक्य लक्षात ठेवा. जगात अनंत दुःखं आधीच आहेत ती दूर न करता आली तर निदान त्यात भर घालू नका. तुमच्या संगतीत माझा ब्रह्मानंद होता. तुम्ही जणू माझे बाळराजे, बालदेव. तुमची आज ही शेवटची पूजा-ही शेवटची फुलं.''

घंटा झाली, मुकुंदराव निघून गेले. सर्व शिक्षकांचा त्यांनी निरोप घेतला. शाळेतील कारकून, ग्रंथालयाचे चिटणीस, सर्वांना भेटले. शाळेच्या शिपायासही त्यांनी नमस्कार केला. मैदानावर मुलांशी शेवटचे खेळले व मुकुंदराव घरी गेले.

   

''सार्‍या शाळेत वार्ता पसरली आहे.'' मुले एकदम म्हणाली.

''होय, मी जाणार आहे. आजचा शेवटचा दिवस.''

''तुम्ही गेल्यावर आम्हाला...?''

''देवाची आज्ञा होताच हजारो धावत येतील. कोणासही अहंकार नको. कोणासही निराशा नको.''

''आमचे देव तुम्ही होतात. दुसरा देव आम्हाला माहीत नाही. तुम्ही शाळेतून जाणार असलात तरी या गावी राहा. रामपूर सोडून जाऊ नका. नाही तर सोनखेडीस राहा. सुटीच्या दिवशी आम्ही येत जाऊ.''

''आता कधी भेटाल तर खादी घालून भेटा. तुम्ही सारे खादीधारी असता तर मला आज जावे लागले नसते !'' मुकुंदराव म्हणाले.

''आम्हाला शेवटचे दोन शब्द सांगा.'' शांता म्हणाली.

''इतके दिवस थोडं का सांगितलं?'' ते म्हणाले.

''परंतु विवक्षित वेळचे शब्द माणूस विसरत नाही. आईबापांचे शेकडो उपदेश आपण विसरतो. परंतु मरणकाळचे शब्द जीवनात अमर असतात.'' गंभीर म्हणाला.

''मी काही मरत नाही.'' मुकुंदराव हसून म्हणाले.

''एक प्रकारे या शाळेच्या बाबतीत तुम्ही आता नसल्यासारखेच. शाळेतील तुमचा आज अंत. अंतकाळी उपदेश करा.'' शांता म्हणाली.

''विचारानं वागा, विचाराप्रमाणे वागण्याचं धैर्य दाखवा. नेभळेपणा नको. त्याप्रमाणेच जाती व धर्म यांच्या नावे द्वेष फैलावू नका. जो जो गरीब असेल, जो जो छळला जाणारा असेल, तो आपला माना. छळणारा जो जो असेल तो परका माना. हिंदू , मुसलमान, गोरे, काळे असे भेद खरे नाहीत. खरे भेद प्राचीन काळापासून दोनच सांगितलेले आहेत. दुसर्‍याच्या संसाराची धूळधाण करणारे व ही धूळधाण बंद करण्यासाठी खटपट करणारे. असा हा अनंतकाळापासून झगडा आहे. तुम्ही न्यायाच्या बाजूनं उद्या उभे राहा. जे काही शिकाल ते घेऊन या झगडयात मनःपूर्व सामील व्हा. तुम्ही डॉक्टर झालात तर तुम्हाला दिसेल की, जनतेला औषधाची तितकीशी जरूर नसून नीट हवापाण्याची, नीट खाण्यापिण्याची, नीट आंथरापांघरायची, थोडया विश्रांतीची, थोडया आनंदाची जरूरी आहे. ते कसे साधेल? समाजात क्रांती होईल तेव्हा. श्रमणार्‍यांचा हक्क स्थापन होईल तेव्हा. श्रमानं घट्टे पडलेल्या हाताला खाण्याचा पहिला हक्क, यासाठी मग तुम्ही भांडाल. तुम्ही इंजिनिअर झालात तर तुम्हाला काय दिसेल? खेडयांतून नीट संडास नाहीत, गटारं नाहीत, रस्ते नाहीत, विहिरी नाहीत. या सोई कशा देता येतील? त्यासाठी तुम्हांला क्रांती करावी लागेल. समजा, तुम्ही शेतकीचं ज्ञान घेऊन आलात. ते शेतकर्‍यांत तुम्हाला पसरायचं आहे. परंतु शेतकरी आज कर्जबाजारी आहे. त्याच्या जमिनी सावकारांनी गिळल्या आहेत. जबर खंड द्यावा लागतो. उत्पन्न झालं तरी हाती राहात नाही. त्यामुळे शेती करण्यात त्याचं लक्ष कसं लागणार? त्याची सदैव उपासमारच. हे बंद करायचं असेल तर क्रांती करावी लागेल. समजा, तुम्ही साहित्यिक बनलात. सुंदर गोष्टी लिहिल्यात, तुमच्या गोष्टी कोण वाचणार? शेकडा ९० टक्के लोक निरक्षर. पुन्हा लोकांना वाचायला ना फुरसत, ना वेळ. साहित्यिकांचे साहित्य घरोघरी जावे असे त्यांना वाटत असेल, तर त्यांनी क्रांती केली पाहिजे. क्रांतीची गाणी गात किसान-कामगारांत त्यांनी मिसळलं पाहिजे. तुम्ही कोणीही व्हा. शेवटी तुम्हाला एकच दिसेल. तुमचे डोळे उघडे असतील; व कान नीट उघडले असतील तर प्रचंड क्रांती करायला तुम्ही उद्या उभे राहाल.

 

''परंतु इकडचं सरकारी वातावरण गरम होईल. इकडे लक्ष ठेवा. तुम्ही त्या शिक्षकांना जरा समज द्या. अहो, संस्थेचं हित आधी पाहिलं पाहिजे. अशा वेळेस कठोर व्हावं लागतं.'' मामलेदार पोक्तपणे बोलले.

''बरं, मी विचार करतो. आपला आभारी आहे. येतो मी.'' असे म्हणून गणपतराव उठले.

''बसा ना हो. चहा घेता का? ललित, अरे ललित !'' त्यांनी हाक मारली.

''काय बाबा?'' ललितने विचारले.

''अरे, हे तुझे मास्तर आले आहेत. नमस्कार कर त्यांना. चहा आण ना !'' साहेबांनी लाडिकपणे सांगितले.

''मी चहा घेत नाही आणि दुधानं मला मळमळतं. खरंच सांगतो.'' गणपतराव काकुळतीने म्हणाले.

''बरं ही सुपारी घ्या. लवंग-वेलची घ्या.'' मामलेदार म्हणाले.

गणपतराव नमस्कार करून उठले. ते घरी आले. त्यांना अत्यंत वाईट वाटत होते. संस्थेचे खरे हित कशात? नावाची दगडी संस्था टिकविण्यात काय अर्थ? मुकुंदरावांना कोणत्या तोंडाने सांगायचे? शेवटी ते त्यांना काहीच बोलले नाहीत.

परंतु काही दिवसांनी शिक्षणाधिकार्‍यांकडून एक लिफाफा आला. त्यात स्वच्छ हुकूमच होता की, ''मुकुंदरावांना ताबडतोब काढून टाका.' गणपतरावांच्या हातातून ते पाकीट खाली गळले. काय करावे त्यांना सुचेना. शेवटी त्यांनी मुकुंदरावांना बोलावणे पाठवले. मुकुंदराव आले. गणपतरावांनी तो लिफाफा त्यांच्या हाती दिला.

मुकुंदराव शांतपणे म्हणाले,''तुम्ही वाईट वाटून नका घेऊ. मला याची स्वप्नं पडू लागलीच होती. दोन देवतांची सेवा करता येत नसते. मला देशाची सेवा करायची असेल तर मोकळंच झालं पाहिजे. मुलांच्या मनात बी पेरता येईल असं वाटून येथे आलो. परंतु नाही त्याची इच्छा. ठीक. तुम्ही मला उदारपणानं वागवलंत, प्रेम दिलंत, याबद्दल मी आभारी आहे.''

मुकुंदराव वर्गावर गेले. शाळेतील आजचा शेवटचा तास होता. परंतु नित्याप्रमाणे ते बोलत होते. त्यांनी काही सांगितलं नाही. भरलेलं हृदय ते आतल्या आत दाबून ठेवीत होते. परंतु मुलांत कुणकुण पसरली होती.

शांतीने विचारले,''तुम्ही शाळा सोडून का जाणार?''

''कोणी सांगितलं तुला? कोण म्हणतो मी जाणार म्हणून?'' मुकुंदरावांनी हसत विचारले.

   

पुढे जाण्यासाठी .......