मंगळवार, आँगस्ट 11, 2020
   
Text Size

क्रांती

''काय रामदास, आनंद आहे ना? असा खिन्न का? काय झालं रे?'' त्यांनी विचारले.

''शांतीच्या अंगावर काही नाही म्हणून त्यांना वाईट वाटत आहे, स्वतःचे दागिने ते काढीत आहेत.'' कोणी सांगितले.

''शांते, तुला हवेत होय दागिने? चल खाली.'' गोविंदराव म्हणाले.

''मला नकोत, मला नाही आवडत. भाऊलाच सजू दे, नंदीबैल.'' शांता म्हणाली.

''असं म्हणू नये शांते. पाहुणे आलेले आहेत. हट्ट करू नये. चल, मी तुला नटवितो.'' असे म्हणून शांतीचा हात धरून त्यांनी तिला खाली नेले.

''भाईसाहेब, शिरा आणू का थोडा? आणि कॉफी घ्याल की कोको?'' एक गृहस्थ लघळपणा करीत विचारू लागला.

परंतु रामदास शांत होता. तो विचार करीत होता. इतक्यात त्याच्या कानावर गाणे आले. रस्त्यात कोणी तरी गाणे म्हणत होते.

हृदय जणु कोणा ते नसे
बंधु उपाशी लाखो मरती
सुचति विलास कसे-

हाहाःकार ध्वनि शत उठती
येथे उडत जलसे-
निज भगिनींच्या अंगावरती

चिंधीहि एक नसे-
कष्ट करूनिहि गरिब उपाशी

तुमचे भरती खिसे-
नाच तमाशे करण्याचा हा

अवसर काय असे-
देव ओळखा, धर्म ओळखा

सकलां विनवितसे
खादी घेऊनी खादी घाला
इतुके मागतसे

रामदास गॅलरीत येऊन उभा राहिला. तो ते गाणे ऐकत होता. गाणे म्हणणार्‍याची व त्याची दृष्टिभेट झाली. गाणे म्हणणारा अधिकच तन्मयतेने व कळकळीने गाणे म्हणू लागला. 'निज भगिनीच्या अंगावरती, चिंधीही एक नसे' रामदासला शांता आठवली का देशातील कोटयवधी, दरिद्री मायबहिणी आठवल्या?

रामदास गंभीर होऊन आत आला. तो कोणाशी बोलेना, हसेना, खेळेना. सर्वत्र वार्ता गेली. गोविंदराव धावत आले. रामराव दूर उभे राहिले. डॉक्टर नळया घेऊन आले.

 

त्या दिवशी रामदासच्या अंगावर भरजरी पोशाख होता. डोक्याला भरजरी टोपी होती. गळयात सोन्याची कंठी होती. मोत्याचा हार होता. बोटांतून हिर्‍याच्या आंगठया होत्या. पायांत मऊ जोडा होता. कानात अत्तराचे फाये होते. रामदास एखाद्या राजपुत्राप्रमाणे शोभत होता.

रामदास सजला होता. परंतु शांती? ती साधीच होती. तिला कोण देणार दागदागिने? ती हिंडत हिंडत रामदास बसला होता तेथे आली.

''तिकडे जा ग पोरी.'' कोणी तरी म्हटले.

'माझा दादा मला पाहायचा आहे.'' असे म्हणत शांती आत आली. शांती भावाजवळ जाऊन बसली.

''ही का तुमची बहीण?'' कोण्या पाहुण्याने विचारले.

''हो, हिचे नाव शांता. मोठी हुशार आहे.'' रामदास म्हणाला.

''परंतु तुझ्यासारखी मी श्रीमंत थोडीच आहे? तुझ्या अंगावर भरजरी कपडे, तुझ्याजवळ बसायला मला भीती वाटते, भाऊ. हे बघ तुझ्या अंगावर किती दागिने ! भाऊ, तुझी बोटं जड नाही झाली? गळा या हारांनी दुखू नाही लागला?'' शांतीनं विचारलं.

''बायका तर याच्या शतपट वजन घालतील.'' कोणी बोलला.

''वेडया बायका घालतील, मी नाही घालणार.'' शांती म्हणाली.

''उद्या लग्न होऊन सोन्यानं मढाल तेव्हा पाहू. बाप तर म्हणतो, 'पोरगी बॅरिस्टर ला द्यायची पुढे !'' तो पाहुणा म्हणाला.

''भाऊ, मी जाऊ? तू बोलत का नाहीस? एवढयातच परक्याचा झालास? दागिन्यांनी दूर गेलास?'' शांतीने विचारले.

''शांते, तू येथे का आलीस?'' भावाने प्रश्न केला.

''मला आज कोणी विचारीना म्हणून.'' ती म्हणाली.

''तुझ्या अंगावर नाही घातले दागिने कोणी?'' त्याने विचार.

''नाही भाऊ, तू दत्तक गेलास, मी नाही काही !'' शांता म्हणाली.

''शांता, तुला विचारून मी दागिने घातले. हे काढून ठेवतो मी.'' भाऊ म्हणाला.

''छेः, छेः, असे नका करू साहेब, किती पाहुणे आलेले. गोविंदरावांना काय वाटेल? राहू देत ते दागिने.'' जवळची मंडळी सांगू लागली. इतक्यात गोविंदराव तेथे आले.

 

2. दत्तविधान

गोविंदराव चव्हाणांचे मोठे खानदानी सरदार घराणे. मोठया थाटामाटात ते राहायचे. परंतु त्यांना औरस संतती नव्हती. ते एक दुःख होते. त्यामुळे ते कोणाला तरी दत्तक घेण्याचे मनात योजीत होते. त्यांचे एक जवळचे नातलग रामराव खेडयात राहत असत. रामरावांना दोन मुले होती. एक रामदास मुलगा व दुसरी शांता नावाची मुलगी. दोन्ही मुले शिकण्यासाठी गोविंदरावांकडेच राहत असत.

रामदास व शांता सुटी आली की, आपल्या खेडेगावास जात. तेथे त्यांच्या ओळखी होत्या. तेथील मुलांत खेळत. शेता-भातात भटकत. मोट चालवीत. रानात जात.

''रामदास, तू इंग्रजी शिकतोस. मग शेतात कशाला जातोस!'' बापाने विचारले.

''शिकणं म्हणजे का काम न करणं? जो शिकेल त्यानं तर अधिकच प्रेमानं काम केलं पाहिजे.'' रामदास म्हणाला.

''मला मोट हाकायला येते. बारी धरायला येते. मी शिकेन व शेतात काम करीन.'' शांता बोलली.

''शिकून सुखाची नोकरी मिळवावी. रामदासाला तर बाळासाहेब दत्तक घेणार आहेत. सारी इस्टेट मिळणार. शीक, साहेब हो. मोठी नोकरी लावून देतील. शांती पण शिकेल. कोणा बॅरिस्टरला मग देऊन टाकू. रामराव मनातील मनोरथ सांगू लागले.

''मला नको बॅरिस्टर. आमचे ते एक मास्तर परवा म्हणाले, ''बॅरिस्टर म्हणजे बालिशतर.'' शांता म्हणाली.

''म्हणजे काय?'' पित्याने विचारले.

''म्हणजे मूर्ख.'' शांता म्हणाली.

''वेडी आहात तुम्ही पोरं, रामदास स्वच्छ कपडे घालावे. नीट राहावे. गोविंदरावांना आवडेल असे करीत जा.'' रामराव म्हणाले.

''दत्तक जाणं म्हणजे लक्षाधीश होणं !'' बाप म्हणाला.

शेवटी रामदासला दत्तक घेण्याचे निश्चित ठरले. मुहूर्त ठरला. मोठा सोहळा झाला. शेकडो लोकांस आमंत्रणे गेली. सरकारी साहेब आले. सरदार-जहागिरदार आले, शेठ-सावकार आले. वकील-डॉक्टर आले. गाणी, नाच, तमाशे, पंगती, कशाला सीमा नव्हती. जणू इंद्रपुरीच चार दिवस खाली उतरली होती.

   

मीनाच्या वडिलांजवळ संन्यासी बोलत होता. बोलता-बोलता तो म्हणाला, ''आता मला जाऊ दे.''

''येथून तुम्ही जाऊ नका. तुम्ही आमचे व्हा.'' मिनीचे वडील म्हणाले.

''मी तुमचाच आहे, कोठेही गेलो तरी तुमचाच आहे. तुम्ही मला मरणातून वाचविलं. तुमचे उपकार मी विसरणार नाही.'' तो म्हणाला.

''तुम्ही जाऊ नका. तुम्ही मिनीचे व्हा. माझी चिंता दूर करा. तुम्ही गेलात तर मिनी क्षणभरही जिवंत राहणार नाही.'' ते म्हणाले.

''अशक्य आहे मी राहणं. क्षमा करा, मला गेलंच पाहिजे. मी व्रतबध्द आहे.'' असे म्हणून तो तरुण संन्यासी उठून गेला.

''हे पाहा माझं सूत सारखं तुटतं. अद्याप नीट जमत नाही.'' मीना त्या तरुणाला म्हणाली.

''फार पीळ दिला म्हणजे तुटतं. फार मोकळं नको, फार पीळ नको.'' तो म्हणाला.

''अखंड सूत माझ्या हातून कधी निघेल?'' तिने विचारले.

''हृदय शांत राहील तेव्हा.'' तो म्हणाला.

''हृदय कशानं शांत होतं?'' तिने प्रश्न केला.

''निरंहकार होऊन दुःखितांची सेवा करण्यानं.'' तो म्हणाला.

''मी दुःखी आहे. मला करणार का तुम्ही सुखी?'' तिने विचारले.

''मिने, मीही कष्टी आहे. आपण आपापली दुःखं गरिबांची सेवा करण्यात विसरू या.'' तो म्हणाला.

''गरिबांची सेवा कशी करावी, ते दाखवायसही सोबती हवा.'' ती म्हणाली.

''हृदयस्थ परमेश्वर हा अचूक सोबती. बाकी सारे चुकणारे, पडणारे व पाडणारे.'' तो म्हणाला.

मिनी सूत कातीत होती, परंतु तिचे नेत्र एकदम भरून आले. भरलेल्या नेत्रांनी तिने वर पाहिले तो तेथेही भरलेले सप्तसागर दिसले. भावनांचा चरखा वेगाने फिरत होता. अश्रूंचे अखंड सूत निघत होते. त्यातून हृदयैक्याचे मंगल व सुंदर वस्त्र विणले जात होते.

बाहेर बरीच रात्र अद्याप होती. तरीही उमलू पाहणार्‍या फुलांचा गोड वास येत होता. तो वास उन्मादकारी नव्हता. प्रशांत करणारा होता. तो तरुण उठला. शांतपणे बाहेर पडला. आज समोर धुके नव्हते. पहाटेचे प्रशांत तारे वर होते. झपझप पावले टाकीत तो तरुण निघून गेला. विशाल भारताचा सेवेकरी, विशाला दृष्टीने, विशाला हृदयाने निघून गेला.

मिनी जागी झाली. नित्याप्रमाणे हृदयदेवाचे दर्शन घेण्यासाठी ती गेली. तो तेथे कोण होते? अंथरूण नीट गुंडाळून ठेवलेले होते. मिनी चमकली. ती स्तब्ध उभी राहिली. तेथे एक चिठी होती -

''मिने, जातो, मला जाऊ दे-क्षमा कर. तुझा...''

मिनीने ते अंथरूण उघडले. त्यात सर्वकाही होते, परंतु तिची शाल नव्हती. तो तरुण ती शाल पांघरूण निघून गेला. मिनीला त्याने सोडले, परंतु तिची शाल घेऊन गेला. काय त्याचा अर्थ? त्याचा अनंत अर्थ होता व मिनी तो अर्थ समजली.

मिनी तेथे खाटेवर अश्रुसिंचन करीत बसली. ती स्तब्ध होती. पिता आला. तो सारे उमगला.

''मिने !'' त्याने सद्गदितपणे हाक मारली.

''कोठे गेले ते बाबा?''तिने विचारले.

''देवाला माहीत. बाळ, उगी.'' तो म्हणाला.

 

''मी वेडी होते तेव्हा. आता मी शहाणी झाले आहे.'' ती म्हणाली.

मीना गेली व भरपूर खादी घेऊन आली. खादीचे धोतर, खादीचे सदरे, खादीची बंडी, पांघरायला घोंगडी घेऊन आली. खादीची चादर, खादीचा अभ्रा घेऊन आली. तिने संन्याशाची खाट खादीमय केली.

''माझ्यासाठी खादी आणलीत; परंतु तुम्हाला नको का? स्त्रिया तर दयाळू असतात. गरीब बंधुभगिनींस ज्या खादीने घास मिळतो, ती खादी एक वेळ पुरुष नाही वापरणार, परंतु स्त्रिया तर आधी वापरतील. भारतातील स्त्रियांनी का आपली उदारता दूर फेकली आहे? मग सारं संपलं म्हणायचं.'' संन्यासी दुःखाने म्हणाला.
मीना उठून गेली. ती खादीचे पातळ नेसली. तिने खादीचे पोलके घातले. पवित्र व प्रशांत मीना संन्याशासमोर उभी राहिली.

''तुम्ही आता हिंदमातेसारख्या दिसत आहात. पवित्र पावन भारतमाता जणू माझ्यासमोर उभी आहे. मला तुमच्या पाया पडू दे.'' संन्यासी म्हणाला.

''मलाच तुमच्या चरणांवर डोकं ठेवून कृतार्थ होऊ दे.'' असे म्हणून मिनीने त्या तरुणाच्या पायांवर डोके ठेवले. या पायांवर डोळयांतील अश्रूंचे अर्ध्य दिले गेले. एकदा मिनीने विचारले,

''तुम्हाला घोडयावर बसता येतं?''

तो तरुण म्हणाला, ''नाही.''

''माझ्या घोडयावर बसून तर पाहा, तो पाडणार नाही.'' तिने आग्रह केला.

तो तरुण घोडयावर बसला. मिनी म्हणाली,''आता हाकला घोडा, हे घ्या दोर हातांत.''

''मला नाही येत हाकता.'' तो म्हणाला.

''मग मी हाकलू?'' असे म्हणून मिनी एकदम घोडयावर बसली. संन्याशाच्या पाठीमागे ती बसली. एका हाताने त्याला धरून एका हाताने तिने दोरी धरून घोडा पिटाळला.

''मिनी, आपण पडू, पडू.'' तो तरुण म्हणाला.

''त्या टेकडीवर चढू.'' ती म्हणाली.

इतक्या दिवसांत आज त्या तरुणाने एकदम 'मिने' अशी हाक मारली. त्या शब्दाने मिनीला स्फुरण चढले. शेवटी तिने घोडा माघारी आणला. दोघे खाली उतरली.

''मिने, तू वेडी आहेस. लोक काय म्हणतील?'' बाप म्हणाला.

''मला वेडीच होऊ दे. शहाणपणा-व्यवहारी शहाणपणा-चुलीत जाऊ दे.'' ती म्हणाली.

   

पुढे जाण्यासाठी .......