शुक्रवार, जुन 05, 2020
   
Text Size

क्रांती

तो सभोवती पाहू लागला. अंगाभोवती पाहू लागला. कोठे होती ती भगवी वस्त्रे? कोठे गेला तो संन्यास? कोठे गेला तो 'संयम राख' असे सांगणारा दंड? कोठे गेला कमंडलू? संन्याशी सारे आठवीत होता. मध्येच डोळे मिटी. मध्येच उघडी. मिनीकडे पाही, मिनीच्या सचिंत मुखावर किती कोमल भाव होते ! हे काय, मिनी हसली. ती जागी आहे का झोपेत आहे? लहान मूल झोपेत हसते. निष्पाप असे ते हास्य किती मधुर असते. संन्यासी त्या स्मितरम्य ओठांकडे पाहत राहिला. तो एकदम मिनीने डोळे उघडले. तिच्या डोळयांसमोर ते संन्याशाचे डोळे होते. डोळे डोळयांकडे बघत होते. दोघेजण डोळे मिटीत व एकदम उघडीत.

मिनी उठली. तिने आपल्या दोन्ही हातांनी त्याचे ते गोड डोळे पुसले. शांत व गोड वाणीने ती म्हणाली, ''पडून राहा हं.''

संन्याशाला शुध्दी आली. सर्वांना आनंद झाला. मिनीने साखर वाटली. हळूहळू संन्यासी बोलू लागला. सारी विचारपूस करू लागला. परंतु त्याने भगव्या कपडयांबद्दल एक ब्र ही काढला नाही.

एके दिवशी दुपारी मिनी त्याला मोसंब्याचा रस देत होती. रस दिल्यावर ती तेथे बसली.

''माझ्या अंगावरची वस्त्रं कोठे आहेत?'' संन्याशाने विचारले.

''ती पाहिजेत का? ती माझ्या ट्रंकेत मी ठेवली आहेत.'' मिनी म्हणाली.

''नकोत ती. मी त्यांचा त्यागच करणार होतो. अशा वस्त्रांनी दंभ माजतो. हृदय वैराग्यानं रंगलेलं असलं म्हणजे झालं. बाह्य रंग काय चाटायचे?'' तो म्हणाला.

''तुम्ही कुठून येत होता?'' तिने विचारले.

''मी गेलो होतो देव मिळावा म्हणून. परंतु देव मिळेना. एका गुरुजवळून दीक्षा घेतली. जपतप सारं केलं. देव मिळेना. परंतु एक अधिकारी पुरुष मला म्हणाला,''तुला देव का पाहिजे? हरिजनांची सेवाचाकरी कर तुला देव मिळेल, निरहंकार झाल्याशिवाय कोठला देव?' त्या शब्दांनी मी जागा झालो. मी निघालो. विचार करीत करीत निघालो. उंच पहाडावरून खाली आलो. गंगा स्वर्गात असून काय उपयोग? खाली मैदानातच येऊन ती ओलावा देईल तरच तिची कृतार्थता. नद्या डोंगरातच दडून बसतील तर मळे पिकणार नाहीत आणि नद्यांचाही विकास होणार नाही. खरं ना?''

त्या संन्याशाचे शब्द मिनेला अमृताप्रमाणे लागत होते.

''माझी पिशवी कोठे आहे?''त्याने विचारले.

मिनीने पिशवी काढून दिली. त्यात एक टकळी होती. कापूस होता.

''हे काय?''तिने विचारले.

''हा नवीन सेवेचा मंत्र.'' तो म्हणाला.

''तुम्ही खादीचे उपासक आहात?''तिने विचारले.

''जो जो माणुसकी असलेला हिंदी मनुष्य असेल तो तो तिचा उपासक होईल. माझ्या अंगावर भगवी वस्त्रं नकोत. परंतु खादीची हवीत. नाही तर मी मरेन !'' तो उत्कटतेने म्हणाला.

मीना तेथून उठून गेली.

''बाबा, मी विलासपूरला जाऊन खादी घेऊन येतो. मला द्या ना पैसे. मोटार घेऊन जाते.'' ती म्हणाली.

 

मध्येच ती पिशवी खाली ठेवून त्या तोंडावरून हात फिरवी. त्या डोळयांवरून हात फिरवी.. सूर्याच्या किरणांचा स्पर्श होताच मिटलेली कमळे उघडतात. मिनी मनात म्हणे,'' माझ्या गोड बोटांचा स्पर्श होऊन ही नेत्रकमळं नाही का उघडणार?''

ती मधून मधून तो हात हातातं घेई. मध्येच अंगाला हात लावून पाही. हळूहळू ते अंग कढत लागू लागले अंगात उष्णता आली. मिनीला आशा वाटू लागली. थंडगार शरीर गरम होऊ लागले. डॉक्टर आले. त्यांनी तपासले. ते म्हणाले, ''यांना आता ताप चढेल. हे बरं लक्षण आहे. परंतु ताप लवकर उतरेलच असं नाही. मनुष्याला दोन प्रकारचा धोका असतो. टेंपरेचर अगदी खाली गेलं तरी धोका. एका धोक्यातून हे वाचले. आता दुसर्‍या धोक्यातून वाचतात का पाहावं. सारखं जवळ कोणी तरी बसलं पाहिजे. ताप वाढू द्यायचा नाही. फार वाढू लागला की, लगेच बर्फाची पिशवी धरायची. यांना शुध्दही लवकर नाही येणार. ताप जाईल तेव्हाच शुध्द येईल. तोंड उघडून पाणी घालीत जा, दूध वगैरे घालीत जा. शौचास किंवा लघवीस आपोआप होईलच. मी औषध पाठवून देतो.''

डॉक्टरचे औषध सुरू झाले. मिनीची शुश्रूषा सुरू झाली. कोणी तिला शुश्रूषा करण्याचे शिकविले? तिच्या हृदयाने. मिनी आजार्‍याला क्षणभर विसंबत नसे. निजली तर एकदम दचकून जागी होई व रोग्याजवळ येऊन उभी राही. मग बाप म्हणायचा,''मिने, नीज शांतपणे. अशाने तू आजारी पडशील.''

''मी आजारी पडून हे बरे होणार असतील, तर पडू दे मला आजारी.''

''मग तुझी कोण शुश्रूषा करील? मी तर म्हातारा होत चाललो !''

''हे मग माझी शुश्रूषा करतील.'' मिनी हसून म्हणे.

त्यांना एके दिवशी मीना कोठे सापडेना. मीना कोठे आहे, मिनी कोठे आहे, पिता म्हणू लागला. मीना कोठे गेली कोणासच माहीत नव्हते. एवढया उजाडत कोठे गेली होती मिनी? आजार्‍याच्या जवळ ठेवण्यासाठी फुले आणायला का ती गेली होती? परंतु इतक्या लवकर जात नसे. मग कोठे गेली? श्रीनिवासराव कावरेबावरे झाले. तोच मिनी हळूच आली.

''मिने, कोठे गेली होतीस उजाडता?''पित्याने विचारले.

''डोंगरावरील देवीला.'' ती म्हणाली.

''आजपर्यंत कधी गेली नाहीस. आजच कुठलं हे वेड?'' पित्याने उत्सुकतेने विचारले.

''वेड लागायची एक वेळ असते, बाबा, ती वेळ आली की, सार्‍यांना वेड लागतं.'' ती म्हणाली.

कधी प्रार्थना न करणारी मिनी देवीची प्रार्थना करू लागली. आईच्या तसबिरीसमोर उभी राहून तिचे आशीर्वाद मागू लागली. त्या संन्याशाचे ती सारे करी. ती त्याला दूध देई, पाणी देई, ती त्याचे कपडे बदली. चादर बदली, ते कपडे ती स्वतः धुवी. त्यांच्या घडया घालून ठेवी. सुंदर फुले उशाशी ठेवी. रोग्याचे पाय चेपी. त्यांचे हात कुरवाळी. त्याचे अंग कढत पाण्यात टॉवेल भिजवून स्वच्छ पुसून काढी. त्याची सेवा तो तिचा मेवा होता, तो तिचा मोक्ष होता.

रोगी बरा होईल का ही मिनीला चिंता होती. ती चिंता तिच्या तोंडावर दिसे. ती फार खात-पीत नसे. नेहमी जागरण. मिनी अशक्त दिसू लागली. पिता दुःखी झाला.

परंतु एके दिवशी संन्याशाचे डोळे उघडले. त्या वेळी तेथे सारी निजलेली होती. मुक्तांचा दिवस ती बध्दांची रात्र. बध्दांची जेथे जागृती तेथे मुक्त पुरुषाला झोप. संन्याशाला काय दिसले? समोर जवळच एका आरामखुर्चीत मिनी निजली होती. तिच्या हातात संन्याशाचा हात होता. संन्यासी डोळे मिटी, पुन्हा उघडी. आपला हात कोणाच्या हातात आहे याची त्याला अद्याप जाणीव नव्हती. संपूर्ण जाणीव अद्याप यावयाची होती. परंतु त्याने आपला हात पाहिला. तो हात मोकळा नव्हता. संन्यासी अडकला होता. आपला हात हळूच सोडवून घ्यावा असे त्याला वाटले. परंतु झोपलेली सेविका जागी होईल म्हणून त्याने आपला हात तेथेच राहू दिला.

 

''बाबा, तुम्ही चालवा गाडी. मी येथे जरा अशी यांना धरून बसते. नाही तर पडायचे खाली. तुम्हाला तर येथे बसून यांना धरता येणार नाही. मी अशी खाली बसून धरून ठेवते. बाबा, लवकर न्या हं गाडी.'' मिनी म्हणाली.

श्रीनिवासराव गाडी चालवू लागले. बाणासारखी गाडी निघाली. मिनी संन्याशाचा हात हातांत धरून बसली होती. तो सुंदर हात ती आपल्या खालीवर होणार्‍या वक्षःस्थलाला शांत करण्यासाठी तेथे घट्ट धरून ठेवी. मध्येच त्या प्रशांत निर्विकार मुखचंद्राकडे ती बघे व स्वतःची नेत्रकमळे ती मिटून घेई; जणू ती तन्मय होई.

बागेतील फुलांचा वास येत होता. रोज असा येत असे का? पिता म्हणे, रोज असा येतो. परंतु मिनीला आजच त्याचा अनुभव आला होता. गोड गुंगवून टाकणारा वास.

गाडी आली. श्रीनिवासराव गडयांना हाक मारणार होते, परंतु मिनी म्हणाली, ''आपणच यांना उचलून नेऊ. संन्याशाच्या अंगाला दुसर्‍यांचे कशाला हात?''

''परंतु आधी एक अंथरूण तयार करायला हवं.''

''खाट का हवी? तुमची ती रिकामी पडलेली जुनी खाट आणू? तुम्ही तर खाली निजता? आणू काढून?''मिनीने विचारले.

''ती खाट नको.'' ते गंभीरपणे म्हणाले.

''मग माझी खाट आहे. मी खाली निजेन. अंथरूणसुध्दा केलंच आहे. स्वच्छ आहे. चला, आणू त्यांना व त्या गादीवर ठेवू.'' मिनी म्हणाली.
''संन्यासी गादीवर का ठेवायचा?''

''बाबा, ही का चर्चेची वेळ? आजार्‍याला सारं क्षम्य आहे.'' ती म्हणाली.

त्या दोघांनी त्या संन्याशाला उचलून आणले व त्या खाटेवर त्याला निजवले.

''बाबा, त्यांची भगवी वस्त्रं आपण काढून ठेवू या. तुमचे एक धोतर यांना नेसवू. तुमचा सदरा अंगात घालू. ही भगवी वस्त्रं जाडी आहेत. भरभरीत आहेत. मळली आहेत. यांना शुध्दही नाही. शुध्दीवर आल्यावर जर म्हणतील तर पुन्हा देऊ ती वस्त्रं.'' मिनी म्हणाली.

श्रीनिवासराव काही बोलले नाहीत. मिनीने संन्याशाला सासांरिक बनविले. स्वच्छ सदर्‍यावर तिने बाबांसाठी केलेली लोकरीची बंडी घातली. भगवी वस्त्रे तिने आपल्या ट्रंकेत लपवून ठेवली. त्या संन्याश्याच्या अंगावर तिने आपली शाल घातली व त्याच्यावर जाडसे पांघरूण घातले.

''बाबा, तुम्ही डॉक्टरला बोलवा, जा. संन्यासी वगैरे सांगू नका. एक मनुष्य पडलेला उचलून आणला आहे, एवढेच सांगा. जा बाबा. मोटार घेऊन जा.'' मिनीने सांगितले.

श्रीनिवासराव मोटार घेऊन गेले. आता गडीमाणसे जागी झाली. मिनीने गडयाला स्टोव्ह पेटवायला सांगितले. पाणी तापविण्यात आले. रबराची पिशवी गरम पाण्याने भरण्यात आली. मिनी त्या संन्याशाची छाती शेकत बसली.

हाताने तिने पिशवी धरली होती; डोळयांनी त्या संन्याशाचे मुखकमल ती पाहत होती. किती सुंदर उदार चेहरा. गोड होता तो चेहरा. या तोंडाला गोड हा एकच शब्द लावावा. त्या एका विशेषणात सारे वर्णन येऊन जात होते.

   

संन्यासी ! परंतु मिनीने त्याला हात लावला. निःशंकपणे लावला. त्याचे तोंड तिने आपल्या पदराने पुसले. ते निर्मळ प्रशांत मुख मिटलेल्या कमळाप्रमाणे दिसत होते. तिने पाय चोळले. त्याचे हात आपल्या हातांत घेऊन तिने चोळले. ती त्या शरीरात उष्णता आणू पाहत होती. परंतु प्रयत्नाला यश येईना. ती जवळ बसून बघत राहिली, पित्याला विसरली, मोटार विसरली, आकाशातील तारा पकडण्यासाठी उडी मारायला विसरली. तिची गती पांगुळली. उल्लूपणा उडाला. ती एकदम निराळी झाली. मिनी मुकी होऊन तेथे बसली.

मिनी त्या संन्याशाच्या मुखाजवळ डोळे नेई व त्याचे डोळे उघडतात का पुनःपुन्हा पाही. तिने आपल्या कोमल करांनी त्याचे डोळे पुसले. तिने आपली बोटे हळुवारपणे त्याच्या डोळयांवरून फिरविली. त्या सुंदर नासिकेतून श्वासोच्छ्वास मात्र अधिक कढत झाला, अधिक जलद होऊ लागला. ती तो कढत वारा-स्वतःच्या जीवनातील ऊबदार वारा-त्याच्या जीवनात का ओतू पहात होती? नाकाशी घेऊन स्वतःचे प्राण त्याच्या जीवनात का संचरवीत होती?

तिने एकदम त्या भगव्या वस्त्रातील संन्याशाला धरून ठेवले. परंतु ती एकदम उठली. तिने त्याला प्रणाम केला व ती धावत निघाली. न थांबता ती मोटारीशी आली.

''मिने, किती ग अल्लड तू? किती घामाघूम झालीस? अशी काय दिसतेस? मिने, अशी का घाबरल्यासारखी उभी?'' पिता विचारू लागला.

''बाबा, थंडीत कोणी तरी रस्त्यात गारठून पडलं आहे. चला, आपली मोटार तेथे नेऊ. त्यांना आपल्या घरी नेऊ. कोणी तरी संन्याशी दिसतो. भगवी वस्त्रं अंगावर आहेत. ते थंडीनं गारठलेत की काही त्यांना चावलं? चला बाबा.'' असे म्हणून मीना मोटारीत बसली. ती मोटारीचे शिंग सारखे वाजवीत होती. तो संन्यासी जागा व्हावा असा तिचा हेतू.

परंतु संन्यासी समाधीतच होता. मोटार येऊन थबकली. श्रीनिवासरावांनी त्या संन्याशाला जागे करण्याचा प्रयत्न केला. परंतु त्याला जागृती येईना. त्याला उचलून मोटारीत ठेवले पाहिजे होते. परंतु त्या दोघांना उचलता येईल का?

''बाबा, आपण यांना उचलून गाडीत ठेवू या.'' मिनी म्हणाली.

''मिने, आपण त्यांना कसं उचलणार? तुला तर उशीसुध्दा त्या दिवशी उचलत नव्हती.'' श्रीनिवास म्हणाले.

''बाबा स्त्रियांच्या अंगात कधी कधी वाघिणीची-सिंहिणीची शक्ती येते. मी एकटीसुध्दा त्यांना फुलासारखी उचलून ठेवीन. हं, धरा तुम्ही, मी पायांकडून धरते. वेळ दवडण्यात अर्थ नाही. आपण घरी नेऊ व डॉक्टर आणू. उचला बाबा.''

असे म्हणत मिनीने ते पाय धरले. आपल्या छातीशी ते धुळीचे पाय तिने लावले. पित्याने सर्व शक्ती लावली. संकटात सामर्थ्य येते. भावनेची एक शक्ती असते. जडापेक्षा चैतन्याची शक्ती अनंत आहे. दोघांनी तो देह उचलून मोटारीत ठेवला. मोटारीत सरळ देह मावला नसता. पाय जरा दुमडून तो ठेवण्यात आला. ते धुळीने मळलेले भगवे कपडे मिनीने झाडले. संन्याशाचा दंड, कमंडलू व एक भगवी पिशवी गाडीत ठेवण्यात आली. मिनीने बाबांचे पांघरूण संन्याशाच्या अंगावर घातले.

 

''रोज येतो. परंतु आपण खिडक्या लावून झोपतो. सुगंधी फुलांच्या वासाचं गोड ओझं घेऊन ओथंबलेला वारा आपल्या दाराशी तिष्ठत उभा असतो.'' ते म्हणाले.

मोटार जात होती आणि पुढे दाट धुके, रस्ता दिसेना. किती दाट धुके ! असे कोणी पाहिले नसेल.

''मिने, गाडी थांबव. धुक्याचा जणू पाऊस पडत आहे.'' पिता म्हणाला.

''धुक्यातून मला दिसतं आहे. खरंच दिसतं आहे.'' ती म्हणाली.

''मिने, थट्टा नको. गाडी खळग्यात जाईल. झाडावर आपटेल.'' ते म्हणाले.

''देवाची इच्छा असेल तसे होईल. तो बघा आकाशात एकच तारा दिसत आहे. बाकी काही दिसत नाही. तो बघा बाबा. दिसला? हे काय? दिसत नाहीसा झाला. हां, पुन्हा दिसला. तो, तो बघा. आता ठळक दिसू लागला. खरं ना?'' मीना आस्ते गाडी चालवीत म्हणाली.

मिनीने शेवटी गाडी थांबवली. ती खाली उतरली. धुक्याने तिचे तोंड ओले झाले. केस ओले झाले. आपल्या पदराने ती पुशीत होती. परंतु बाहेरच उभी होती. ती एदम धावू लागली, पळत सुटली.

''मिने, मिने मला टाकून कोठे पळतेस?'' पित्याने हाक मारली.

''मी काही कोठे जात नाही, बाबा.'' ती दुरून उत्तरली.

''फिर मागं. धुकं वाईट हो. ते बाधतं.'' पिता सांगत होता.

''तो बघा ठळक तारा, पुन्हा दिसू लागला. मारू उडी आकाशात? आणू तो तारा?'' असे म्हणत मिनी धावत होती. उडया मारत होती. धुक्याच्या सागरातून ती माशाप्रमाणे नाचत होती.

परंतु धावत पळत जाणार्‍या मिनीच्या पायाला काही लागले. मिनी एकदम अडखळून पडली. काय होते वाटेत? रस्ता तर चांगला होता. त्या रस्त्याच्या मध्यभागी काय असणार? मोठा दगड असणे तर शक्य नाही. का एखादा ओंडका पडला होता? का झाड मोडून पडले होते? का अजगर थंडगार होऊन लाकडाप्रमाणे पडला होता? काय होते? तार्‍याला पकडू पाहणार्‍या मिनीच्या मार्गात कोणती आली धोंड? कोणती आली अडचण?

मिनी पडली. तिच्या हातांना काही तरी लागले. का हात खरचटले? खडी बोचली? तिच्या हातांना निराळीच वस्तू लागली. निराळाच स्पर्श झाला. ते पाय होते. माणसाचे पाय होते. त्या पायांवर ती पडली. परंतु ते पाय थंडगार होते, मिनीचे गरम हात लागूनही ते गरम झाले नाहीत. मिनी बावरून उभी राहिली. प्रथम ती घाबरली; परंतु ती धीट झाली. धुक्यातून तिला दिसत होते. एक मनुष्य रस्त्यावर पडला होता. थंडगार होऊन पडला होता. त्या धुक्यातही त्याच्या अंगावरची संन्याशाची वस्त्रे झळकत होती. भोगमय जगात वैराग्याची ज्वाला धडधडत होती.

   

पुढे जाण्यासाठी .......