बुधवार, डिसेंबर 11, 2019
   
Text Size

क्रांती

तुम्ही विराट हिंसा पेरलीत, तिची ही फळं. शेतकर्‍याला हिंसक नका म्हणू. इतके दिवस तो शांत कसा राहिला, अजूनही पेटून उठत कसा नाही? हे पाहा व त्याला अहिंसेचं प्रशस्तिपत्रक द्या. तुम्ही-आम्ही सर्वांनी शांतीचे धडे त्या किसानाच्या पायाशी बसून घ्यावेत. ढोपर-ढोपर चिखलातून, काटयातून जातो; थंडीवार्‍यात, शेतात खळयात राखण करतो, साप म्हणत नाही, विंचू म्हणत नाही; असं करूनही घरी दाा नाही, घरी वस्त्रं नाही. पोरं आजारी, उपाशी. बायकोच्या अंगावर सोन्याचा मणी नाही. धड वस्त्रं नाही. तरी सावकार ओटीवर आला तर त्याला आदरानं घोंगडी पसरतो. अशा शेतकर्‍याचे पाय धरा.  त्याच्याजवळ अहिंसा शिका व म्हणा, 'आजपर्यंत राक्षस होतो. हिंसक होतो. रक्त शोषून-शोषून तिळतिळ करून तुम्हाला मारलं. अतःपर नाही करणार हे पाप. क्षमा कर शेतकरी राजा.' शेतकर्‍याच्या क्षमेला काही सीमा आहे की नाही? आज खादी घालून तुम्ही आपली लूट सांभाळू पाहता, खादीचं चिलखत घालून आपली पिळवणूक अमर करू पाहता. परंतु सत्यस्वरूप बाहेर पडेल. खादी म्हणजे गरिबांचं स्मरण. आहे का तुम्हाला ते स्मरण? दिसतं का तुम्हाला त्याचं मरण? महात्माजी एकदा नरकेसरी बॅ. अभ्यंकरांना उद्देशून म्हणाले, 'अभ्यंकर, तुम्हाला अजून पोटभर खायला मिळत आहे. ज्या दिवशी तुम्हाला पोटभर खायला मिळत नाही तरी तुम्ही दरिद्री नारायणाची सेवा करीत आहात असं मला कळेल, त्या दिवशी मी आनंदानं नाचेन.' तुम्ही महात्माजींचे असल्याचा दावा करता, याप्रमाणे आहे का तयारी? महात्माजी म्हणजे होमकुंड आहे. तेथे होम करावा लागतो. दरिद्री नारायणासाठी बंगल्याचा होम. खादीचं गादीशी पटणार नाही. किसानांची ती कठीण दशा. कामगारांची तीच.

''हे त्र्यंबकराव कामगारांबद्दल सांगत आहेत त्या कामगारांच्या चाळींतील विहिरीत किती किडे पडले आहेत पाहा म्हणावं जाऊन. सांगितलं, ती विहीर जरा नीट करा. तर उत्तर मिळालं, आम्ही का बांधलेले आहोत? तुम्ही कामगारांस पिळून टाकण्यासाठी बांधलेले आहात वाटतं? त्या दिवशी तो एक कामगार मास्तरांचे पाय चेपीना म्हणून त्याला काढून टाकण्यात आलं. स्त्रियांपासून कोमल सेवा तर नेहमी घेण्यात येते., परवा वीस वर्षं काम करणारा काढून टाकला. कारण तो युनियनचं काम करतो. कोठे जावं त्यानं? तुमच्यापेक्षा परकी सरकारं बरी. ते तरी थोडं पेन्शन देईल. काही प्रॉव्हिडंट फंड देईल. परंतु तुम्हा मालकांची जहरी लहर म्हणजेच सारं. लहर आली, काढा कामगार. लहर आली, हाकला कुळाला. ही लहर कोण सांभाळणार तुमची? लाखो लोकांची जीवनं का तुमच्या लहरीवर लोंबकळत ठेवायची? शाळांतून तोच गुलामीचा प्रकार. अमकं केलंस तर नादारी बंद करू; अमूक केलंस तर शाळेतून हाकलू. मुलं म्हणजे का मेंढरं? मुलांना काही मन आहे की नाही? मुलांना म्हणे स्वतःचं कळत नाही. सांगावं तिकडे जातात. तुम्ही सांगता तिकड का वळत नाहीत? मुलांची मनं निर्मळ असतात. त्यांना अधिक चांगलं दिसलं की एकदम तिकडे जातात. पुष्कळ वेळा मुलंच अज्ञान असतात. वयात आलेले बरबटलेले दगड बनतात. लहान मुलांन देव पटकन मिळतो. सत्याचा सूर्याचा प्रकाश तेथे लवकर पडतो. विद्यार्थ्यांनी राजकारणात पडावं की पडू नये असल्या चर्चा या आपल्या करंटया देशातच चालू राहतात. गुलाम राष्ट्रातील सर्वांचं काम एक आहे की, गुलामगिरी दूर करण्याला मदत करणं. मित्रांनो, स्वतःचं नाणं निर्मळ करा. हिंसक आपण बडे लोक आहोत. श्रमजीवी जनता अहिंसक आहे. अद्याप राहिली आहे. परंतु त्यांच्या अहिंसेची सीमा गाठू पाहाल तर फसाल. साधा कर्जकायदा   लहानसा येणार, त्याला तुमचा विरोध; बारीकसा कूळकायदा येणार, त्याला तुमचा विरोध, कामगारांना साधी माणुसकी द्यायला विरोध; असंच जर चालावयाचं असेल तर सावध राहा. असंतोषाची लाट तुम्हाला गिळंकृत केल्याशिवाय राहणार नाही. महात्माजींसारखा युगपुरुष आज लाट थोपवीत आहे. परंतु त्यांनीही एकदा एका जमीनदाराला सांगितलं,''तुमचं जगणं-मरणं तुमच्या कृतीवर अवलंबून आहे.' सर्वोदय व्हावा, सर्वांनी मिळतं घेऊन सुखानं नादावं, सर्वांनी थोडंथोडं झिजून प्रचंड इमारत उभारावी असं त्या महापुरुषाला वाटत आहे. किसान कामगार झिजतच आहेत. आता तुम्ही दगड थोडे झिजा, ओले व्हा. तुम्ही काळाचं स्वरूप ओळखून वागणार नसाल तर काळाची कुरोंडी व्हा.  महात्माजी म्हणतात, 'तुम्ही पुंजीपती गरिबांचे विश्वस्त बना.' विश्वस्त म्हणजे नागोबा नव्हे. किसान-कामगार मागतील तो आधार त्यांना कुरकुर न करता देणं हा त्याचा अर्थ तुम्ही मला सांगायला आलात; ठीक. संपूर्ण अहिंसा माझ्या जीवनात अनंत जन्मांनी येईल. ती यावी, मला इच्छा आहे. कठोर शब्द माझ्या तोंडातून जातात. धीरगंभीर शांत पर्वतही कधी-कधी ज्वालामुखी होऊन आग ओकू लागतात, मग आमच्यासारख्यांची कथा काय? किसान-कामगारांची बाजू घेताना माझ्या तोंडून रागानं शब्द गेला तर देव माझ्यावर फार रागवेल असं मला वाटत नाही. तो तसा जाऊ नये म्हणून मी प्रयत्न करीन. दुसरं मी काय सांगू?''

ती मंडळी उठून गेली. मुकुंदरावांनी प्रणाम केला. दार लावून ते पुन्हा आपल्या घोंगडीवर बसले. ते उठले व खिडकीजवळ उभे राहिले. कोणाकडे पाहत होते? त्यांचे डोळे वाहू लागले. त्यांना अश्रूंचा पूर आवरेना. दगडूशेटांसारख्यांना का मला सत्य-अहिंसेचाा उपदेश करावा? खोटेनाटे करण्यात रंगलेले हे लोक, यांनी येऊन मला हिंसक ठरवावे? परंतु मला अहंकार कशाला? मी त्यांच्याकडे कशाला बघू? होऊ दे मला निर्मळ, निर्दोष. किती विचार त्यांच्या हृदयात उसळत होते. डोंगरावरून पावसाळयात शतप्रवाह वाहात असतात. तसे मुकुंदराव दिसत होते; परंतु शांत झाले. ते पुन्हा चरख्यावर कातीत बसले. किती वेळ बसले त्याचे त्यांना भान नव्हते, सूर्य मावळला. त्याचे लाल रंग पसरले होते. खोलीत एक सौम्य प्रकाश पसरला होता. प्रकाश गेला आता अंधार येऊ लागला. अंधारात प्रकाश देणारी प्रार्थना मुकुंदराव म्हणू लागले; अभंगात ते तल्लीन झाले.

 

''निःशंकपणे बोला. मजजवळ आतबाहेर काही नाही.'' मुकुंदरावांनी सांगितले.

''मुकुंदराव, अलीकडे तुमचा जो प्रचार चालू आहे त्याची आम्हाला धास्ती वाटते. शांतीच्या मार्गानं काम करण्याची ही पध्दत नव्हे. शेतकरी अडाणी असतात. ही भुतं उठवाल, परंतु उद्या आवरता येणार नाही. तुम्ही पूर्वी खादी वगैरेवर जोर देत असा, परंतु हल्ली किसानसंघटनेकडे तुम्ही वळले आहात. सावकारांना शिव्याशाप भाषणांतून देता, सावकारांची शेतंभातं कापली जाऊ लागली. वेळीच सावध व्हा. जपून चला. हिंसेच्या मार्गानं स्वराज्य मिळणार नाही. तुम्ही तर हिंसा पेरीत आहात. द्वेष हेतुपुरस्सर फैलवीत आहात. तुमच्याबद्दल आम्हाला आदर वाटतो; तुम्हाला आम्ही सांगावं असं नाही.'' चंदनमल म्हणाले.

''कामगारांमध्येही तोच प्रचार होत आहे. परवाच मिलमध्ये गडबड होणार होती; परंतु टळली. केव्हा भडका उडेल याचा नेम नाही. शिव्या त्यांच्या लक्षात राहतात. भांडवलवाल्यांना शिव्या दिल्या म्हणजे कामगारांना आनंद होतो. परंतु त्यांच्यामुळे आपणास खायला मिळतं, हे ते विसरतात. उद्या युनियनवाले का बेकारांना काम देणार आहेत? कामगारांजवळून पैसे घेऊन या चळवळयांच्या चालतात चैनी. मुकुंदराव, तुम्ही हे भूत येथे आणलंत. तुमच्यामुळे इतर कामगार कार्यकर्ते येऊ लागले. कामगारांची मनं भडकवू लागले. तुम्ही याला जबाबदार आहात.'' त्रिंबकराव म्हणाले.

''शाळेचे चालकही असंच म्हणत होते. मुलं अविनयी होत आहेत. मास्तरांना कोणी जुमानीत नाही. तुम्ही खुशाल सांगता मुलांना की, संप करा. घरी आई-बाप असतात. कोणी सरकारी नोकरीत असतात. संस्थाचालकांना संस्था चालवावयाच्या असतात. लहान मुलांना का काही पोच असतो? सज्ञान तरी असतात का ती? त्यांना काय, वळवाल तिकडे ती वळतील.'' दगडूशेट म्हणाले.

मुकुंदराव सूत कातीत होते. ऐकून घेत होते. त्यांची बोटे थरथरत होती. ओठ हालत होते, कापत होते. ते आपल्या भावना आवरीत होते. ते सूत त्यांना संयम शिकवीत होते.

''तुम्ही काहीच बोलत नाही. तुमच्याबद्दल आम्हास आदर आहे; परंतु हल्लीचे प्रकार जरा गैरशिस्त वाटतात. तुम्हाला आम्ही आमचं समजत होतो. सत्य, अहिंसा या मार्गाचे समजत होतो. तुमचं पाऊल चुकीचं पडावं, तुमच्या तोंडून शिव्या याव्या, हे बरं वाटत नाही. इतर लोकांचं सोडून द्या.'' चंदनमल म्हणाले.

मुकुंदरावांचे कातणे थांबले. ते म्हणाले,''तुम्हाला माझ्याबद्दल आदर वाटतो याविषयी मी तुमचा ऋणी आहे. तुम्ही मला स्वतःचा मानीत होता हे ऐकून बरं वाटलं. मी आजपर्यंत शिव्या देत नव्हतो. आताच का देऊ लागलो याचं तुम्हाला आश्चर्य वाटतं. परंतु तुम्हीच आपल्या मनात का नाही विचार केला? आजपर्यंत शिव्या न देणारा शिव्या का देऊ लागला? आजपर्यंत शांत राहणारा का अशांत झाला? आजपर्यंत गोड-गोड बोलणारा आज का आग पाखडू लागला? याचा तुम्ही मनात विचार केलात का? अतिवृष्टी झालेली, पिकं बुडालेली, सरकारनं शेतसारा  यंदा माफ करावा म्हणून प्रचंड चळवळ झाली. थोडं यश आलं. परंतु सरकारं परकी समजा, तुम्ही आम्ही तर आपल्याच लोकांचे ना? या वर्षी तरी शेतकर्‍यांवर जप्ती वगैरे येऊ नये. त्यांचे लिलाव करू नयेत, त्यांची अब्रू अगदी धुळीत मिळवू नये, असे नको वाटायला? परंतु दरवर्षीपेक्षा यंदा अधिक फिर्याद, अधिक जप्त्या, यंदा अधिक लिलाव. आयाबहिणी येऊन माझ्याकडे रडतात.  गावागावांहून शेकडो शेतकर्‍यांच्या करुण कथा माझ्याकडे लिहून आल्या आहेत. त्यांच्या बायकांचे अपमान झाले आहेत. त्या एका गावी शेतकरी शेतात गेला होता. पत्नी घरी होती. पाळण्यात लहान मूल होतं. ती बायको म्हणाली, 'त्यांना घरी येऊ दे.' सावकाराचा गुमास्ता म्हणाला, 'तू, जा बोलावून आण.' ती म्हणाली. 'पाळण्यात मूल आजारी आहे भाऊ' तर माजोरा गुमास्ता म्हणतो, 'मरू दे मूल. जा त्याला बोलाव.' ती मूल घेऊन बाहेर पडली. उन्हातून पदराखाली ती कळी घेऊन अनवाणी ती माता निघाली. गुमास्ता घराला कुलूप ठोकून गेला. काय या कथा? या असत्य नाहीत. अशा एक का दोन सांगू? शेतकर्‍याचं मूल मरू दे आणि तुमची तेवढी जगावी का? सर्वांचीच जगू दे. शेतकरी कोठवर तग धरणार? म्हणे आमची शेतं कापू लागले. मग का घरात उपाशी मरावं त्यानं? कोणाची होती ती शेतं? आज कोणाची झाली? रात्रंदिवस मरतो, काळीची हिरवी करतो, त्याला खायला आहे की नाही पाहता का? या वर्षी तुम्ही खादी वापरणार्‍या सावकारांनी तरी जप्तीवॉरंट, फिर्यादी, लिलाव नको होते करायला. तुम्ही इतरांना धडा घालून दिला पाहिजे होता. तुम्ही इतर सावकारांना उद्देशून तशी पत्रकं काढली पाहिजे होती. मला आलेत उपदेष करायला ! शेतकर्‍यांनी शेतं कापताच तुम्हाला हिंसा दिसू लागली. त्यांची मुलंबाळं उपाशी मरत आहेत, त्यात नाही का हिंसा?

 

२१. अमर दिवस

किसानांत, कामगारांत, विद्यार्थ्यांत सर्वत्र नवचैतन्य संचारू लागले. नवा राष्ट्रीय धर्म येऊ लागला. खर्‍या स्वातंत्र्याच्या स्वच्छ व स्पष्ट कल्पना येऊ लागल्या. परंतु यामुळे मुकुंदरावांवरती अनेकांचा रोष होऊ लागला. जे त्यांना पूर्वी भजत तेच त्यांच्या नावाने जळफळू लागले. मित्र होते तेही शत्रू होऊ लागले. पांढरपेशांची सहानुभूती शेवटी श्रमपेशांकडे जाताना कमी पडते. श्रमजीवी लोक चळवळ करू लागताच यांना हिंसेची स्वप्नं पडू लागतात. परकी सरकारप्रमाणेच हे स्वजनही बोलू लागतात. मुकुंदरावांना वाईट वाटे. परंतु शेवटी स्वतःच्या हृदयास प्रमाण मानून ते काम करीत होते.'' ''सत्या असत्यासि मन केले ग्वाही.'' हे तुकारामाचे चरण आठवून ते वागत होते.

त्या दिवशी मुकुंदराव धनगावला आपल्या खोलीत होते. एका बाजूला निवांत अशी ती खोली होती. आजूबाजूला घरे नव्हती. त्या खोलीत दोन घोंगडया होत्या. एक चरखा होता. सूत गुंडाळावयाचा एक फाळका होता. एक बादली होती. पाण्याचा एक माठ होता. एक तांब्या व दोन भांडी होती. काही पुस्तके एका बाजूला नीट ठेवलेली होती. वर्तमानपत्रे होती. खोलीला दोन कपाटे होती. त्यातून काही कपडे होते. काही पुस्तके होती. काही वह्या होत्या. अत्यंत स्वच्छ अशी ती खोली होती. काही नसणे हेच तेथील सौंदर्य होते. स्वच्छ प्रकाश हीच तेथील शोभा.

मुकुंदराव शांतपणे चरख्यावर कातीत होते. मुखाने अभंग गुणगुणत होते.

एक वेळ करी या दुःखावेगळे
दुरिताचे जाळे उगवावे
आठवीन पाय हा माझा नवस
पुरवावी आस पांडुरंगा

हे तुकारामाचे चरण घोळून ते म्हणत होते. ते का जगाला कंटाळले, निराश झाले? या जगात दंभ आहे, त्याचे का त्यांना वाईट वाटत होते? त्यांच्या खोलीचे दार लोटलेले होते. कोणी टकटक वाजविले. मुकुंदरावांचे लक्ष नव्हते. पुन्हा कोणी टकटक वाजविले.

''उघडा दार, लोटा, कडी नाही.'' मुकुंदरावांनी सांगितले. दगडूशेट, चंदनमलशेट, त्रिंबकराव वगैरे त्यांच्याकडे आले होते. मुकुंदरावांनी आणखी घोंगडी पसरली. ते सारे बसले.

''काय काम आहे?'' मुकुंदरावांनी नम्रपणे विचारले.

''तुमच्याजवळ काही बोलण्यासाठी म्हणून आलो आहोत. मोकळेपणानं बोलण्याची इच्छा आहे.'' दगडूशेट म्हणाले.

   

''तुमची वेणू बनण्याचं भाग्य माझं आहे का? तुमच्या ओठांतून पवित्र उदात्त विचार गंगेप्रमाणे धो धो करीत येतात. त्या भाग्यवान ओठांशी समरस होण्याचं भाग्य माझ्या दुबळया ओठांचं आहे का? तुमच्या ओठांतील विचार माझ्या ओठांतून पडतील का बाहेर?'' आनंदमूर्तींनी विचारले.

''पडतील, अधिकच सुंदर व पवित्र होऊन बाहेर पडतील.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''तुमच्या प्रेमप्रसादानं तसं होवो, माझं जीवन कृतार्थ होवो. तुमचा चरणरज व्हावं हीच माझी कसोटी. तुमचे इच्छित या हातांनी व्हावे, या क्षुद्र जीवनाने व्हावे, हीच माझी रात्रंदिवस उत्कट इच्छा.'' आनंदमूर्ती म्हणाले.

''हे दूध घ्या.'' माया म्हणाली.

''गाय देते का दूध?'' मुकुंदरावांनी विचारले.

''दगडाला प्रेम दिलं तर तोही पाझरतो. मग गाय का पाझरणार नाही, पान्हावणार नाही? बंगालमध्ये खेडयातून म्हशीचं दूध पिणं निषिध्द मानतात. इकडे तर म्हशीचंच दूध.'' माया म्हणाली.

''गायीचा महिमा तुम्ही शिकवा. क्रांती करा.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''जेथे तेथे तुमची क्रांती.'' माया म्हणाली.

''क्रांतीशिवाय त्यांना शांती नाही.'' आनंदमूर्ती म्हणाले.

''संसारात पडण्याचं भाग्य मिळालं नाही, म्हणून म्हणत असाल असं. संसारात राहून फकीर होण्याचं सर्वांत मोठं भाग्य.'' माया म्हणाली.

''कोठेही असा, 'देव जवळ अंतरी' हा अनुभव येईल.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''स्वर्गात देव आहे तोच नरकातही आहे.'' आनंदमूर्ती म्हणाले.

''मला नरक मिळाला तर तेथे नंदनवन करीत म्हणेन, भरपूर सोनखत येथे आहे; फुलवू दे बागा, फुलवू दे मळे. नरकातही देव आहे हे सिध्द करीन. मांगल्य अनुभवाचं शास्त्र माहीत असलं म्हणजे सर्वत्र मंगलमूर्तीच दिसतील. डांबरातून सुंदर रंग काढतात व गोड साखर काढतात; परंतु माणसातील मांगल्या बाहेर काढण्यास अद्याप लोक शिकत नाहीत. एकमेकांस शिव्याशापच देतील. संतांनी त्याचा शोध लावला होता.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''विश्वभारतीतील व्याख्यानात तर तुम्ही सांगितलं की, महाराष्ट्रीय संत प्रेमालाही मर्यादा घालतील. ते काटयांना कुरवाळणार नाहीत, ठेचतील.'' माया म्हणाली.

''माये, संतांच्या हातचं ठेचणं ते. तो आईच्या हातचा मार. तुमचं-आमचं ठेचणं निराळं व संतांचं त्या त्या जिवाच्या कल्याणार्थ म्हणून केलेलं केवळ निस्वार्थ ठेचणं निराळं. शब्द एक पण पाठीमागील हेतूत दोन ध्रुवांचं अंतर. तुकारामांचा आधार देऊन आम्ही ठेचणं उराशी बाळगू, परंतु संतांनी दुनियेवर आधी प्रेम करण्याचा हक्क मिळविला, मग मारण्याचा हक्क मिळविला; परंतु आम्ही मारण्याचा हक्क मिळविण्यासाठीच फक्त धडपडत असतो.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''तुमच्या महाराष्ट्रीय संस्कृतीवरील व्याख्यानातील असा नव्हता सूर.'' माया म्हणाली.

''नसेल कदाचित. मनुष्य नेहमी वाढत असतो. कालच्यापेक्षा आज नवीन दिसते. साप चावला तरी त्याच्या रूपानं देव येऊन चुंबून गेला असं म्हणणं हेच परमोच्च मानवी ध्येय. ते दुबळेपणानं आचरता येत नसलं तरी त्या ध्येयाची टर उडवता कामा नये. त्या ध्येयाला कोटी कोटी प्रणामच केले पाहिजेत.'' असे म्हणून मुकुंदराव उठून गेल. त्यांना का तो वाद असह्य झाला? क्रांतिकारक बंगालमधील माया त्यांना का उडवू पाहत होती?

''जातो मी.'' आनंदमूर्ती म्हणाले.

''आज कोणत्या गावी खादीफेरी?'' मायेने विचारले.

''आता विद्यार्थ्यांत फेरी. आता विद्यार्थ्यांचं रान उठवायचं. त्यांच्यात राम ओतायचा. किसानसंघटना, कामगारसंघटना, विद्यार्थीसंघटना. शेवटी तिन्ही एका स्वातंत्र्यसंग्रामात होमावयाच्या. त्या होमातून मंगल क्रांतीचा जन्म व्हायचा.'' असे म्हणून घोडयावर थाप मारून तो गोड परंतु तेजस्वी घोडेस्वार दौडत वार्‍याप्रमाणे निघून गेला.

 

''विद्यार्थ्यांची विद्यार्थीदशा संपल्यावर एकदम अपरिचित समुद्रात येऊन पडलो असं त्यांस वाटता कामा नये. आजूबाजूस सामाजिक, राजकीय, धार्मिक वगैरे विचारांच्या ज्या अनंत प्रक्षुब्ध लाटा उसळत असतात, त्यांच्याशी त्यांचा थोडा फार परिचय करून दिला पाहिजे. नाही तर उद्या घाबरायचा. गाणी-गर्जना त्याच्या कानांवर गेल्या पाहिजेत. त्यांच्या आत्म्याला याप्रमाणे जरा वारा लागतो. आलं ना लक्षात?'' मुकुंदरावांनी विचारले.

''नैमित्तिक राजकारणाची आली कल्पना. आता विद्यार्थी-संघाचा नित्य धर्म कोणता?'' आनंदमूर्तींनी प्रश्न केला.

''शाळेत न मिळणारे शिक्षण ते आपल्या अभ्यासमंडळांतून घेतील. निरनिराळया वर्तमानपत्रांतील माहितीची कात्रणे कापून चिकटबुके करतील. ज्ञान कसं मिळवावं ते शिकतील, देशातील विविध क्षेत्रांतील कार्यकर्त्यांच्या फोटोची आल्बम्स तयार करावी. देशातील सुंदर देखावे जमवावेत. सुट्टीच्या दिवशी खेडयांतून जावं. तेथे खेडयांतील जनतेला समजतील असे संवाद व मेळे करावेत. त्यातून त्या लोकांना नवीन राष्ट्रीय विचार द्यावेत. तेथील लोकांचं जीवन बघावं. त्यांच्या जीवनाशी समरस व्हावं. कधी मोठया सुटीत एखाद्या खेडयाचा रस्ता करावा. शहरं व खेडी त्यांच्यामध्ये आज प्रेमाचा संबंध नाही. असा रस्ता म्हणजे सहानुभूतीचा, प्रेमाचा पाटच होईल. कधी निरनिराळया विषयांवर वक्ते बोलावून व्याख्यानमाला करवाव्यात, वार्ताफलकावर वार्ता लिहाव्यात, फी कमी होणं, प्रश्नपत्रिका मातृभाषेतून असणं, मातृभाषेतून सर्व शिक्षण मिळणं, परीक्षांची केंद्रं वाढविणं, औद्योगिक शिक्षणाची मागणी करणं याही गोष्टींवर चळवळ करावी. शाळेचा अभ्यास सांभाळून अशा अनेक गोष्टी करता येतील.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''विद्यार्थी-संघाची प्राणभूत कल्पना काय?''

''विद्यार्थी तेवढे एक ही भावना जागृत करणं. आज जातीयवाद धुडगूस घालीत आहेत. महान भारताचं हसं होत आहे. ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर, स्पृश्यास्पृश्य, हिंदु-मुसलमान असे तुकडे पडले आहेत. हे तुकडे कोणी सांधावयाचे? नवभारत निर्मिणार्‍या तरुणांनी तरी अखंड भारत डोळयांसमोर ठेवावा. या हिंदमातेनं सर्वांना जवळ लोटलं. प्राचीन काळापासून शेकडो जातिजमाती आल्या. या हिंदी महासागरात त्या लाटा मिसळल्या, मुसलमान आमचेच आहेत. आमच्याच या देशातील. लाखो खेडयांतून ते गुण्यागोविंदानं नांदत आहेत. तेथे आपण का द्वेष फैलावयाचा? आज लहान मुलांची मनं द्वेषानं भरली जात आहेत. सर्व विद्यार्थ्यांनी उठावं, एक गर्जना करावी. या पुढार्‍यांस सांगावं, 'तुमची भांडणं तुमच्याबरोबर राहोत. आम्ही नवभारताचे भाग्यविधाते नवीन भव्य, दिव्य दृष्टी घेऊन सर्वांना एकत्र नांदण्याचा प्राचीन महान प्रयोग डोळयांसमोर ठेवून भारताचं ते देवदत्त ध्येय पूर्ण करणार; त्यासाठी हा भारत जगला आहे, उरला आहे.' सर्व धर्मांचे, सर्व संस्कृतींचे लोक मी कसे सहकार्यानं, प्रेमानं एकत्र नांदवते पाहा; पाहा कसा ऐक्याचा गोफ विणीत आहेत माझी लेकरं; पाहा कसं विविधतेतून संगीत निर्मित आहेत; पाहा शतरंगांचा, शतगंधांचा बगीचा कसा फुलवीत आहेत;  पहा शतरंगांचा गालिचा कसा विणीत आहेत,' असं हिंदमाता जगाला सांगेल. जगातील राष्ट्रं या मातेजवळ येऊन धडे शिकतील; पुन्हा भारत जगद्गुरू होईल. '४०/४० कोटी भिन्न भिन्न लोक एकत्र नांदवण्याचा महान प्रयोग भारतमाते, कसा ग केलास सांग', असं भांडून भांडून दमलेली राष्ट्रं येऊन विचारतील. ही माता जगाची अन्नदात्री आहेच. ज्ञानदात्री व प्रेमदात्रीही ती होईल. विद्यार्थ्यांनी हे ध्येय डोळयांसमोर ठेवावं, ही प्राणभूत कल्पना. निदान माझ्या अंतरंगातील विद्यार्थीसंघाची ही प्राणभूत कल्पना. आनंदमूर्ती, तुम्ही हा संदेश घेऊन जा, माझे विचार तुमच्या ओठांतून अधिक गोड होऊन बाहेर पडतील. तुम्ही माझी वेणू, तुम्ही माझी मुरली. माझ्या जीवनातील विचार व भावना सर्वत्र पसरविणारे पावन पावन बना. माझ्या सत्कल्पनांचा पाऊस सर्वत्र पाडणारे तुम्ही गंभीर ओतप्रोत भरलेले मेघ बना, जा. तुमच्या तोंडावरचं गोड हास्य भारतमातेला हसवो; भारताच्या नवीन पिढीस प्रेमधर्म शिकवो; त्यागधर्म, संयमधर्म शिकवो; भारताचा ध्येयधर्म शिकवो.'' मुकुंदराव थांबले.

ऐकता ऐकता आनंदमूर्तींचा बाहेरचा चरखा थांबला. हृदयाचा चरखा सुरू झाला. डोळयांतून पाणी गळू लागले. ते डोळे मिटून समोर बसले. जणू काय अंतर्बाह्य पोकळ होऊन मुकुंदरावांचे विचारवारे स्वतःच्या जीवनात भरून घेत होते. त्यांची समाधी लागली होती.

मुकुंदरावांनी समोर पाहिले. तो तो अद्भुत देखावा. जणू हिमालयावरचा शिवशंकरच पाझरत आहे. ती पावन समाधी त्यांना भंगवेना. तेही समरस होऊन शांत बसले. आनंदमूर्तींनी डोळे उघडले. शांत प्रेमाने ते समोर पाहत होते.

   

पुढे जाण्यासाठी .......