बुधवार, जुन 03, 2020
   
Text Size

क्रांती

''त्यांचा घोडा कधीच अडत नाही, पडत नाही. भगवान कृष्ण गीता सांगत असताना अर्जुनाचे घोडेसुध्दा नाचत, रथाचे अणुपरमाणुही रोमांचित होत. तसे आनंदमूर्तीस बघताच, त्यांचा शब्द ऐकताच, त्यांचा स्पर्श होताच घोडा नाचू लागतो.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''स्वामी रामतीर्थांसारखे दिसतात ते. रामतीर्थांच्या मुखावर असंच गोड, अद्वितीय स्मित असे. त्यांच्याशी वादविवाद करण्याच्या हेतूनं लोक जात; परंतु त्यांच्या तोंडावरील हसू पाहून वादविवाद करण्याचं विसरून जातं. प्रणाम करून परत येत.'' माया म्हणाली.

इतक्यात घोडा आला.

''आला घोडेस्वार, आले विश्वासराव.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''तुम्ही का दुसरं नाव ठेवलं? खरेच विश्वासराव आहेत. खुशाल त्यांच्यावर विश्वास टाकावा.'' प्रेमळपणे माया म्हणाली.

''विश्वासराव असेच सुंदर होते. पानपतच्या लढाईत ते मरून पडले. त्यांचं पवित्र प्रेत पाहून, ते सुंदर रूप पाहून शत्रूही रडले. विश्वासराव व जानकोजी यांची नावं आठवताच हृदयात शेकडो भावना उसळतात, करुण-वीरभावना.'' मुकुंदराव जणू गत-इतिहासात जाऊन तन्मयतेने म्हणाले.

''आत बसू या मायेच्या दिवाणखान्यात.'' आनंदमूर्ती म्हणाले.

''चला.'' मुकुंदराव म्हणाले.

दोघे आत गेले. तेथे खेडयातील हातसुताचा सुताडा पसरलेला होता. दोघे बसले. आनंदमूर्ती लगेच चरख्यावर सूत कातू लागले. मुकुंदराव टकळीवर कातू लागले.

''कशाला बोलावलंत मला?'' आनंदमूर्तींनी विचारले.

''तुम्हाला विद्यार्थी-संघ सर्वत्र स्थापण्याचं काम सांगणार आहे. मागं तुमच्याजवळ बोललो होतो या बाबतीत. तुम्ही केला विचार?''

''हो, केला. काही शाळा-चालकांजवळही बोललो, मुलांजवळही चर्चा केली. मुले तयार आहेत. परंतु कोणी शंका विचारतात. ''विद्यार्थीदशा संपल्यावर पडावं या भानगडीत', असं म्हणतात. 'विद्यार्थ्यांनी विद्या मिळवावी, राजकारणात पडू नये,' असं म्हणतात. संघाचं ध्येय काय विचारतात.'' आनंदमूर्ती म्हणाले.

''मनुष्याला दोन धर्मं असतात; नित्यधर्म व नैमित्तिक धर्म. विद्यार्थ्यांस नित्यधर्म म्हणून राजकारण नाही; परंतु नैमित्तिक राजकारण आहे.'' मुकुंदराव म्हणाले.

''म्हणजे काय?''

''त्याचा अर्थ असा: स्वातंत्र्यदिन आला तर त्यात सर्व विद्यार्थी सामील होतील. राजबंदीदीन आला, त्यात सामील होतील. किसानांची प्रचंड चळवळ चालली असेल तर सहानुभूती म्हणून एखादे दिवशी संपत करतील. कामगारांचा संप चालला असला तर त्याला सहानुभूतीचा ठराव करून पाठवतील. अशी कामं रोज नसतात. हे प्रसंग कधी कधी येतात; त्या दिवशी जो जो माणूस आहे त्याचं काही कर्तव्य असतं. विद्यार्थीही शेवटी मनुष्य आहे. मोठे प्रसंग येतात, तेव्हा लहानथोर सारे उठतात. पाऊस पडत नसला म्हणजे शंकराला कोंडतात. त्या वेळेस मोठी माणसं हांडे भरून पाणी ओततात. लहान मुलं लोटी भरून ओततील. परंतु 'आम्ही लहान,' असं म्हणून मुलं घरी बसतील तर ते आईबापांस आवडणार नाही. आग लागली असेल तर मुलंही धावतील. रोगाची साथ आली तर तरुण विद्यार्थी स्वयंसेवक होतील. हा माणुसकीचा नैमित्तिक धर्म आहे. उद्या स्वातंत्र्याचा लढा सुरू झाला तर सर्वांनी त्यात पडलं पाहिजे. सत्त्वपरीक्षेत सर्वांनी उभं राहावयाचं. हरिश्चंद्राच्या पाठोपाठ तारामती व दोघांच्या पुढे रोहिदास, श्रियाळाच्या पाठोपाठ चांगुणा व त्या दोघांच्या पुढे उडया मारणारा चिमणा चिलया. उद्या भारताची सत्त्वपरीक्षा आली तर स्त्रिया, मुलं सर्वांनी उभं राहिलं पाहिजे.''

 

२०. विद्यार्थी-संघ

कामगार संघटना व किसान संघटना देशात उभ्या राहू लागल्या. आता विद्यार्थी संघटनेची आवश्यकता होती. शहरातील कामगार व खेडयातील किसान यांना जोडणारा दुवा म्हणजे विद्यार्थी. लाखो विद्यार्थी हिंदुस्थानात शिकत आहेत. कारखाने गावोगांव नाहीत, परंतु शाळा हजारो ठिकाणी आहेत. प्राथमिक शाळा, दुय्यम शाळा, महाविद्यालये, सर्वत्र विद्यार्थ्यांची संघटना व्हावयास हवी. अमुक एक दिवस साजरा करण्याचे ठरले तर लाखो शाळांतील लाखो विद्यार्थी व विद्यार्थिनी यांना स्फुरण चढले पाहिजे. त्यांची प्रचंड मिरवणूक निघाली पाहिजे. जयघोष व गाणी यांचा आवाज आकाशाला जाऊन भिडला पाहिजे. ही सारी लहानमोठी वानरसेना लंकेची होळी करावयास उठली पाहिजे. साम्राज्यवाद व पुंजीवाद यांची सोन्याची लंका किसानकामगाररूपी बिभीषणाच्या हवाली करावयास उठली पाहिजे.

आनंदमूर्तीस आता हे काम सांगावे असे मुकुंदरावांच्या मनात येत होते. आनंदमूर्ती मुकुंदरावांचा शब्द म्हणजे वेदवाक्य मानीत. आजपर्यंत ते खादी खपवीत होते. ऊन असो, पाऊस असो, त्या व्रतात त्यांनी खंड पडू दिला नाही. मुलांमध्ये ते प्रिय झाले होते. त्यांचे गोड बोलणे, गोड हसणे, सुंदर गाणी यांचा सर्वांवर जादूसारखा परिणाम होई. घोडयाजवळ उभे आहेत, सुंदर रुमाल बांधलेला आहे, अशा स्वरूपात त्यांचे किती तरी फोटो  लोकांनी घेतले. खादीचे त्यांनी लोकांना वेड लावले; कारण त्यांचे वेड लोकांना लागले होते. कधी खिशात खाऊ घेऊन जात व खेडयातील मुलांना वाटीत. कधी हिवतापाच्या गोळया बरोबर घेऊन जात. शांतेने काही काही औषधे त्यांना सांगितली होती. ती ते सांगत; लोकांना गुण येई. एखादे दिवशी एखाद्या गावी ते जात तर त्यांच्या पाया पडण्यासाठी बायामाणसे येत.

''माझ्या कशाला पाया पडता?'' ते कावरेबावरे होऊन म्हणत.

''तुमच्या औषधामुळे पोराला गुण आला.''' एखादी माता म्हणे.

''तुमच्या औषधाने बायकोला आता गोड वाटतं.'' दुसरा कोणी म्हणे.

''देवाची कृपा; त्याला आठवा.'' आनंदमूर्ती म्हणत.

''आमचे देव तुम्ही. ते एक दीनबंधू रामदास आहेत. दुसरे तुम्ही आलेले.'' कोणी म्हातारा म्हणे.

''आणि आम्हाला देवकळा देणारे मुकुंदराव, ते देवाचे देव-महादेव आहेत.'' आनंदमूर्ती म्हणत.

''खरं आहे. त्या मुकुंदरावाला सर्वांची काळजी.'' शेतकरी म्हणत.

''आनंदमूर्ती'' असं नाव त्या तरुणाला कामगारांनी दिले होते. कामगार त्यांच्याजवळ हौसेने शिकत. सूर्य आला म्हणजे अंधार जावा, दिवा येताच प्रकाश यावा, तसे आनंदमूर्ती दिसले म्हणजे सर्वांस होई. सर्वांच्या डोळयांतील चिंता, कपाळावरील आठया, ओठावरील अढी त्यांना पाहताच पळून जात.

आज सोनखेडीच्या आश्रमात मुकुंदरावांनी त्यांना बोलाविले होते. ते वाट पाहत होते. शेवटी ते उठले व मायेच्या घरी गेले. माया फुलझाडांना पाणी घालत होती.

''माया, आनंदमूर्ती नाही ना आले?'' मुकुंदरावांनी विचारले.

''येणार आहेत की काय?'' तिने विचारले.

''हो. परंतु वेळ तर झाली.'' ते म्हणाले.

''घोडा अडला असेल वाटेत.'' ती म्हणाली.

 

सुंदर मंडप घातला होता. खादीची सुंदर तोरणे लावली होती. देशभक्तांचे फोटो होते. हजारो किसान स्त्री-पुरुष जमले होते. मुलामुलींची गर्दी होती. दयारामने वधूवरांस नववस्त्रे दिली.

''हा दयाराम हो. चरख्यावर मुळी न तोडता काढलेल्या अखंड सुताची ही वस्त्रं आहेत.'' रामदास म्हणाला.

'''अखंड प्रेमबंधन राहील.'' माया म्हणाली.

मुकुंदरावांनी मंत्र म्हणून मराठीत अर्थ सांगितला. नंतर वधूवरांनी परस्परांस सुताचे हार घातले. टाळयांचा गजर झाला. सर्वांनी फुले उधळली. वधूवर वडील मंडळींच्या पाया पडली. मायेने आपले श्वश्रू-श्वशुर पाहिले. त्यांच्या पायावर तिने डोके ठेवले. त्यांनी तिला जवळ घेऊन आशीर्वाद दिले. रमेशबाबूंनी प्रेमाने थबथबलेला हात उभयतांच्या विनम्र मस्तकांवर ठेवला. वधूवरांस किती तरी किसानांनी हार घातले, किसान बायांनीही घातले.

रात्री सर्वांना साधे परंतु रुचकर जेवण देण्यात आले. माया व रामदास जवळजवळ जेवावयास बसली होती. भोजने झाली. मंडपात मंडळी बसली. रामदास दिलरुबा वाजवणार होता.

''माये, दे दिलरुबा नीट करून. तुझा कोमल हात लागताच तो नीट होईल. त्याच्यातील विरोध मावळेल.'' रामदास गोड गोड हसला.

मायेने दिलरुबा हातात घेऊन हृदयाशी धरला. हृदयातील अनंत तारांचे संगीत त्या दिलरुब्याला तिने ऐकविले व त्याला ती मनातल्या मनात म्हणाली,'' जा त्यांच्या हातात व हे दिव्य संगीत ऐकव सर्वांना.'' त्या दिलरुब्याचे तिने चुंबन घेतले.

''घ्या हा. आता सुंदर होईल काम, गोड होईल काम.'' ती म्हणाली.

''मी वाजवीन, तू काय करशील?'' त्याने विचारले.

''मला एकच गाणं येतं. ते मी म्हणेन, शेवटी म्हणेन...'' ती म्हणाली.

''कोणतं गाणं?'' त्याने विचारले.

''वंदे मातरम् !'' ती म्हणाली.
दोघांनी भारतमातेस हात जोडले.

''माये, तू कोणाची?'' त्याने विचारले.

''तुमची ! तमुची'' ती म्हणाली.

''माये, मी कोणाचा?'' याने विचारले.

''माझे, माझे !''ती म्हणाली.

''आपण दोघे कोणाची?'' तिने विचारले.

''दरिद्रीनारायणाची, भारतमातेची, देवाची.'' ती म्हणाली.

   

मी बाबांबरोबर येत आहे. आईचे अनंत आशीर्वाद; ही संसारयात्रा सुखकर व्हावी म्हणून बरोबर घेतलेली शिदोरी घेऊन मी येत आहे. प्रद्योतच्या वडिलांचे मंगल आशीर्वाद  घेऊन येत आहे. माझ्या मैत्रिणींच्या सदिच्छा घेऊन येत आहे. माझ्या गावातील कळकीच्या बनातील संगीत, वनदेवतांचे ते आशीर्वाद, ते घेऊन येत आहे.

मला पाहून तुम्ही हसाल. जरा दूर उभं राहून बोलाल. मध्येच खाली, मध्येच वर बघाल. जरा गमतीची त्रेधा उडेल नाही तुमची? संसारातसुध्दा असंच राहिलं पाहिजे. जरा जवळ, जरा दूर चित्रकार चित्र दोन्ही रीतीने पाहतो. जरा लांब धरून बघतो. कसंही पाहिलं तरी ते गोड दिसलं पाहिजे.

आता तुमच्या शांताबाई मी पाहीन. त्यांचा तर संसार सुरूही झाला. लवकरच सुरू होणार्‍या प्रसिध्द 'मराठी स्त्री-जीवन' पुस्तकाचा मन्वंतर मासिकात आलेला भाग तुम्ही मला दाखविला होतात. त्यातीलओव्या माझ्या आईला, माझ्या मैत्रिणींना किती आवडल्या ! त्या ओव्यात एक ओवी आहे :

पाऊस पडतो     मृगाआधी रोहिणीचा
पाळणा हालतो    भावाआधी बहिणीचा


भावाच्या संसाराआधी बहिणीचा संसार. बहिणीचा संसार नीट मांडून देऊन भाऊ मग स्वतःचा संसार मांडतो. शांताबाईंना ही ओवी म्हणून दाखवीन. माझ्या मराठी उच्चाराला त्या हसतील. गंमत होईल.

किती मी लिहीत बसले ! पुरुषांचं सुटसुटीत पत्र; बायकांचा पसारा. तुम्ही नेहमीच म्हणत होता, 'मायेचा पसारा.' आता आटोपते हो हा मायेचा पसारा व एका वाक्यात साठवते तो सारा. माझे तुम्ही व मी तुमची कोण?-

- वेडी माया.

रामदासच्या लग्नाची वार्ता सर्वत्र गेली. सर्वांना आनंद झाला. दयाराम वधूवरांना स्वतःच हातच्या सुताचे कपडे देणार होता. तो जपून सूत कातीत होता, अखंड सूत. न तुटलेल्या सुतांची सणंगे तो विणणार हाता. सूत काढायला बसण्यापूर्वी प्रेमळ दयाराम चरख्याला तेल घाली. सारे नीट बघे. पेळू स्वच्छ. अतिस्वच्छ करून घेई. नंतर देवाला स्मरून कातू लागे. एकदाही सुटला नाही धागा. हलक्या परंतु दृढ हाताने, एकाग्रतेने तो कातीत होता. त्याच्या त्या सुताच्या गुंडयावर दृष्टी ठरत नसे. किती गोड व स्नेहाळ दिसे ते सूत ! किती निर्मळ व समान होते ते सूत !

पार्थाने ते विणलेही हळूवार हाताने. शक्य तो धागा तुटू नये, तंतू तुटू नये म्हणून त्यानेही दक्षता बाळगली; अशी ती विवाहमंगले, विवाहकौतुके निर्मिली जात होती. दीनबंधू रामदासाचे लग्न ! खेडयातील स्त्रीपुरुष आनंदले. रामदासाला लग्नभेट देण्यासाठी उत्सुक झाले.

माया निघाली. बरोबर वडील निघाले. 'सांभाळ हो बेटी,' आई अश्रूतून बोलली. बंगाल सोडून निघाली. सस्यश्यामल हरितमनोहर बंगाल, हिमालयावरून येणार्‍या पवित्र वार्‍यांनी पुलकित होणारा बंगाल, सागरावरून येणार्‍या शीतल व आर्द्र वार्‍यांनी संपन्न होणारा बंगाल, पवित्र नद्यांनी न्हाऊमाखू घातलेला बाळसेदार बंगाल, बांबूच्या बनातील संगीताने नादमधुर होणारा बंगाल, कमळांचा रमणीय बंगाल. शेकडो प्रकारच्या विहंगांच्या कलरवाने मधुर वाटणारा बंगाल, कलावंतांचा, धीमंतांचा, शास्त्रज्ञांचा बंगाल, हुतात्म्यांचा बंगाल, त्यागमय, धर्ममय, प्रेममय, स्नेहमय, ज्ञानमय, आनंदमय बंगाल ! माया सोडून येणार होती असा हा बंगाल. परतुं तिला तो कसा सोडता येईल? तिच्या जीवनातच तो होता. अनंत बंगालला तिने आपल्या लहान जीवनात भक्तीने सामावून घेतले तो बंगाल महाराष्ट्राला भेटवण्यासाठी ती निघाली.

मर्यादित बंगाल संपला व तिने अश्रूपूर्ण प्रणाम केला. डोळे मिटून पुन्हा एकदा ती भूमी तिने पाहिली. डोळे उघडून पुन्हा एकदा दूरवर पाहिली.

माया महाराष्ट्रात आली. बंगाल महाराष्ट्रात आला. चैतन्य नामदेवाला भेटू आले. कृतिदासांचे रामायण श्रीधरांच्या रामविजयाला भेटू आले. बंगालचा कालिदास महाराष्ट्राच्या भवभूतीस भेटू आला. नैय्यातिक गदाधर वैय्याकरण भट्टोंजी दीक्षित यांना भेटू आला. विशाल नद्या उंच पर्वताचे पाय धुण्यासाठी आल्या.

माया व रमेशबाबू सोनखेडीच्या सीमेवर आली. तेथे पुष्पहारांनी, लतापल्लवांनी, सुतांच्या हारांनी, राष्ट्रध्वजांनी सजवलेला सुंदर रथ होता. वधूची मिरवणूक निघाली. जणू बंगालच्या बलिदानाची महाराष्ट्र पूजा करीत होता. वाटेत लोकांनी फुले उधळली. सुवासिनींनी ओवाळले. रमेशबाबू मुकुंदरावांबरोबर चालत होते. त्यांचे डोळे प्रेमाने भरून आले. ''राष्ट्रीय ऐक्याचा विजय असो, संपूर्ण स्वातंत्र्याचा विजय असो, क्रांती चिरायु होवो', अशाच गर्जना याही मिरवणुकीत. नवीन गर्जना नाहीत, नवीन गाणी नाहीत, लग्न करा वा न करा. ध्येय हे ठरलेलेच आहे. त्या ध्येयाचा विसर कधीही नाही पडता कामा. मायेच्या डोळयांसमोर विवाहाचे मंगल येत होते की क्रांतीची दंगल येत होती? खरे मंगल क्रांतीतूनच येईल; तेव्हाच सर्वांना मंगल लाभेल, असा अर्थ त्या गर्जनांतून, त्या गानांतून तिला मिळत होता.

 

तुमचा दिलरुबा नीट वाजत नाही. कसा वाजणार? तारा फार पिरगळीत असाल, अती घट्ट करीत असाल किंवा ढिल्या सोडीत असाल. मी आले म्हणजे देईन व्यवस्थित करून. जीवनातील संगीत एकटयाला नाही हो साधत. उगाच ऐट नको. मी खरं सांगू का? पुरुष म्हणजे नुसत्या तारा. स्त्रिया म्हणजे भोपळे-पोकळ भोपळे. पतीच्या जीवनात स्त्रिया सर्वस्व ओततात. स्वतःला स्वतंत्र व्यक्तित्वच जणू त्या ठेवीत नाहीत. पतीच्या डोळयांनी बघतात, पतीच्या जिभेनं खातात, पतीच्या हातानं धर्मकार्य करतात. अशा निरहंकारी, निर्मम झालेल्या स्त्रिया, त्यांच्या जीवनाच्या पोकळ भोपळयाला जेव्हा पुरुषांच्या तारा पवित्र संयमानं व प्रेमानं बांधल्या जातात, तेव्हा संगीत सुरू होतं. नुसते भोपळे, ते कितीही निरंहकारी असले तरी त्यातून संगीत नाही. नुसत्या तारा, त्याही मुक्या. संगीताची शक्यता दोहोंत आहे. परंतु एकत्र येतील तरच ते प्रकट होईल व दोघांसही धन्यता वाटेल. मग एकमेकांस दोघे कधी सोडणार नाहीत. एकमेकांचा कधी अपमान करणार नाहीत. दिवसेंदिवस परस्पर प्रेम व आदर वृध्दिंगतच होत जातील. संगीताच्या मधुर बिंदूचा सिंधू होईल व जीवनात रात्रंदिवस तो उचंबळत राहील. अखंड चंद्रदर्शन व अखंड भरती ! अखंड तान, अखंड गान !

वेडी माया महाराष्ट्रात येत आहे. बंगालची भक्तिभागीरथी महाराष्ट्रातील चंद्रभागेला मिळण्यासाठी येत आहे. ओथंबलेली भावना संयमी विचाराला मिठी मारण्यासाठी येत आहे. भारतीय भावनेचं भारतीय विचाराशी हे लग्न आहे. विचारांचं भावनेशी लग्न नाही, तोवर क्रांती जन्माला येत नाही. खरं ना? मंगल मंगल लग्न, त्रिवार मंगल लग्न.

दयारामच्या आश्रमात आपण गृहस्थाश्रमाची दीक्षा घेऊ. गृहस्थाश्रम खरा आश्रम करू. पवित्र व प्रेममय करू. सेवामय व आनंदमय  करू.

माझ्या हातांवर तुम्ही लिहिलेलं अजून धुतलं गेलं नाही, अजून पुसलं गेलं नाही. शाईनं लिहिलेलं नाहीसं झालं असतं, परंतु हृदयाच्या दौतीतील प्रेमाच्या शाईत भावनेचं बोट बुडवून तुम्ही माझ्या गोर्‍या तांबूस हातावर जे लिहिलंत ते नाही हो कधी पुसलं जाणार. ते जन्मोजन्मी राहील. तुमची पत्रं येवोत वा न येवोत. ते सुंदर गोड पत्र माझ्याजवळ सदैव आहे. ते पत्र मी माझ्या हृदयाशी धरून ठेवते. 'तू माझी, माझी' असं ते पत्र सारखं माझ्या उसळणार्‍या हृदयाला सांगून शांत करतं. तो हात जणू माझा नाही, तुमचा आहे असं मला वाटतं. कागदावर ज्याचं पत्र त्याचा तो कागद.

तुमचा फोटो मी कितीदा तरी काढते बॅगेतून. माझ्या पलंगावर मांडून ठेवते. एखादा उचलते पटकन व माझ्या हृदयाशी धरते. दुसरा एखादा उचलून पटकन पदराखाली झाकते. तिसरा माझ्या मांडीवर ठेवून त्याला थोपटते. चौथा एखादा मस्तकावर घेऊन मी नाचते. पाचवा डोळयांसमोर धरून त्याला खाऊन टाकू लागते. या लहानशा बॅगेतील फोटो मला कितीसे पुरणार? मी ते सारे त्या बॅगेत ठेवून व मग त्या बॅगेला विचारते, ''बॅगे, ऐट नको मिरवूस. तुझ्यामध्ये हृदयदेवाचे १०-२०च  फोटो आहेत; परंतु माझ्या या हृदयाच्या बॅगेत, चैतन्यमय बॅगेत, अनंत रंगांचे, अनंत फोटो आहेत. क्षणाक्षणाला हृदयाचा ठोका पडतो व फोटो निघतो. समजलीस ना? एवढी गर्वानं तू फुगू नकोस. चैतन्यमय हृदयाच्या बॅगेसमोर चामडयाच्या बॅगेनं गर्व करू नये. बाहेरचे फोटो मळतात, फाटतात. परंतु आतील फोटो- ते उत्तरोत्तर उज्ज्वल होत जातात. अधिकच दृढतर होत जातात. जीवनाच्या दिवाणखान्यात, संयमाच्या सुंदर चौकटीत, पावित्र्याची काच बसवून, तुमचे प्रेममय फोटो मी लावून ठेवले आहेत. अभंग-चिर-मंगल फोटो.

   

पुढे जाण्यासाठी .......