शनिवार, सप्टेंबर 21, 2019
   
Text Size

सोन्यामारुति

सहावें दर्शन

वसंता : वेदपुरुषा! तुमच्याबरोबर हिंडावे व जगांतील सारें दु:ख पहावें असें मनांत येत आहे.

वेदपुरुष : अरे, शितावरुन भाताची परीक्षा. समुद्राचा एक थेंब खारट तसा सारा समुद्रच खारट. वसंता, हें विराट दु:ख पाहून विरक्त होऊं नको म्हणजें झालें. नाहीं तर तुझी छाती दडपली जाईल. निराशा पदरीं येईल. तुझ्या इतर मित्रांप्रमाणें हातांत झेंडा घेऊन दु:ख दूर करावयास उभा रहा.

वसंता : बिहारात भूकंप होऊन लाखों घरें पडली. हजारो माणसें पुरलीं गेली. स्वयंसेवक पहात राहिले. तो महान् नाश पाहून हातांत खोरी कुदळीं घेऊन पहात राहिले. टिकम घेऊन ते खणूं लागले. ते मुडदे बाहेर काढूं लागले. वीर कार्याला हात घालतो. तो गांगरून जात नाही. त्याची स्फूर्ति लाखांना प्रेरण देते.

वेदपुरुष : होय.

वसंता : आज कोठें जावयाचें ?

वेदपुरुष : वसंता, अरे विषमता पाहावयास कोठें जावयास नको. जेथे डोळे. फेंकशील तेथें अधर्म आहे, अन्याय आहे. जेथे दृष्टी देशील तेथें सोन्यासारखीं जीवनें होरपळलीं जात आहेत.

वसंता : तो पहा तेथें झाडू उभा आहे. तो काय मागत आहे ?

वेदपुरुष : तो काही तरी शिमग्याचें पोस्त मागत आहे.

झाडू : तुम्ही रावसाहेब गांवाला गेले होतेत. तुमच्या दारीं आशेंनें मी तीनदां तीनंदा आलों. होळी तर गेली. परंतु पोस्त माझें राहिलें आहे. दरसाल तुम्ही देतां.

सभ्य गृहस्थ : मग तुला काय हवें, बोल.

झाडू : तें मी कसें सांगू ? दुनिया देते तें तुम्ही द्या.

सभ्य गृहस्थ : तूं मागशील तें मी तुला देईन.

झाडू : असें कसें होईल ? गरिबाची थट्टा नका करूं दादा.

स. गृ : थट्टा नाहीं हों. माझ्या अंगावर गांधीची खादी आहे. गरिबांसाठीं तडफडणार्‍या  गांधीचीं खादी आहे.
झाडू : त्यांचे लोक आमचेबरोबर झाडतात, घाण उचलतात. आम्हाला ते हलकट नाहीं समजत. गांधी म्हणजे मायबाप आहे.

स. गृ : मग ती तुझी थट्टा करीन का ? खरेंच सांगतो. मी आता गांधींच्या मोठ्या सभेहून आलो. तिकडे लांब बेळगांवकडे होती. तेथें आम्ही रस्ता दुरुस्त केला. गांधीचे शब्द ऐकले. हृदय अजून शुध्द आहे. गरीबांबद्दलचें उत्पन्न झालेलें प्रेम येथल्या सोन्यामारुतीच्या बुभु:कारांत अजून आटून नाहीं गेंलें. सांग. माझें हृदय आज भरलेंले आहे. तूं मागशील तें मी देईन.

 

मास्तर : असे म्हणूं नयें.

मुलें : खरें तें बोलांवे. तुम्हीच ना सांगितलेंत ?

एक मुलगा : तुमचे घर कोठे ? आंम्ही तेथें येऊं.

दुसरा : मीं पाहिली आहे खोली. खोलींत गांधीचें चित्र आहे.

मुलें
: आमच्या वर्गात कां नाहीं मास्तर गांधीचें चित्र ?

मास्तर : मी काय सांगूं ? मी आतां जातों. तुम्ही चांगली मुलें व्हा.

मुलें : तुम्ही नाहीं मग आम्ही कशीं चांगली होऊं ?

मास्तर
: व्हाल. देव तुम्हांला चांगलं करील. जा. आतां रडूं नका. वेडेच आहांत. जा हो. सोडा सायकल.

मुलें : गेले आपले मास्तर. दोन महिन्यांचे मास्तर.

एकजण : कसें सांगत, कसें शिकवीत !

दुसरा : ते खादी वापरीत.

तिसरा : त्यांच्या खिशांत झेडां असे.

मुलें : गेले. चांगले मास्तर गेले मारकुटे फेटेवाले मास्तर आले !

वसंता
: या मुलांची हृदयें म्युनिसिपालिटीस कळतील तर किती छान होईल ?

वेदपुरुष
: म्युनिसिपालिटीच्या इमारतीवर भगवा झेंडा आहे व तिरंगी झेंडा आहे. परंतु म्युनिसिपालिटीच्या शाळेंत असला ध्येयवादी सहहृदय शिक्षक पचत नाही! सारे वरुन डोलारे! बालहृदयें मारली जात आहेत. नवीन पिढी कापली जात आहे. उघांचा भारत भरडला जात आहे. परंतु कोणाचे आहे लक्ष ? सोन्यामारुतीपुढें घंटा वाजवूं बघतील! परंतु ह्या मुलांच्या हांका कोण ऐकणार ?

वसंता : खरेंच. कोण ऐकणार ?

 

शिक्षक : आजपासून वर्गात कांही एक इतर वाचायचें नाहीं. आक्लंड व फाक्लंड याशिवाय कांही बोलावयाचे नाही.

मुलें : तुम्ही आम्हांला वाचून दाखवीत जा, माहिती सांगत जा.

शिक्षक : ह्या भव्य संस्थेंत तें शक्य नाहीं. ह्या भव्य संस्थेच्या पायांत भीति पुरलेली आहे. भीतीवर उभारलेली ही इमारत आहे. हे दगड,  ह्या भिंती-- ह्यांत सर्वत्र भीति आहे. ही शाळा नाही. हा तुरुंग आहे. येथें हुकमाप्रमाणें वागलें पाहिजें. आपल्या प्राचीन शिक्षणसंस्थांमध्यें राजासुध्दां मोठ्या आदरानें जाई. ''विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि आश्रमपदानि नाम'' आश्रमांत विनयानें प्रवेश केला पाहिजे असें दुष्यंत म्हणे. परंतु आज एखाद्या साध्या फाटक्या सरकारच्या नोकरानें यावें व संस्थेत येऊन ऐटीने सांगावे कीं शाळेंत असें धोरण पाहिजे! मुलांनो! खरें शिक्षण तुम्हांला या भिंतींच्या बाहेर मिळेल. सभांना जा, वाचनालयांत जा, मिरवणुकींत जा. शाळेंत फक्त लिहावाचायला शिका.

वसंता : किती करुण आहे दृश्य !

वेदपुरुष : परंतु यांची चीड कोणाला येंते ? आपल्या मुलांची मने मारलीं जात आहेत, आत्मे दाबले जात आहेत, इकडे कोणाचें आहे लक्ष ? सोन्यामारुतीपुढची घंटा सर्वाना महत्वाची वाटत आहे, परंतु मुलांची हृदयें प्रचंड घंटा वाजवीत आहेत तिकडे किती पालकांचे लक्ष आहे ?

वसंता : तीं तिकडे लांब मुलें उभीं आहेत तीं म्युनिसिपालिटीच्या शाळेंतील दिसतात. तीं कोणाभोवतीं जमलीं आहेत ?

वेदपुरुष : तुम्ही मास्तर आतां परत नाही येणार ?

मुलें : तुम्हीच आम्हांला आवडतां. तुम्ही कोणाला मारलें नाहीं. छानछान गोष्टी सांगितल्यात.

एकजण : त्या दिवशीं ती गरीब मुलाची गोष्ट ऐकताच मला रडूं आलें.

मास्तर : तुमचे पूर्वीचे शिक्षक परत आले. त्यांची रजा संपली. दोन महिन्यांपुरतीच तुमची आमची ओळख.

मुलें : सिंहगडला तुम्हीं नेलेंत, किती मजा !

एक मुलगा : आणि माझे पैसे तुम्ही दिलेत, माझी आई तर रडली तुमचें प्रेम पाहून. तिचें मन भरून आलें.

दुसरा : आंमच्यासाठी तुम्हीं स्वत:च्या पोळ्या भाजून आणल्या होत्यात. मास्तर, तुम्हीच रहा ना ?

मास्तर : तें शक्य नाहीं.

मुलें : तें पहिले मास्तर फार मारतात. वर्गात हूं का चूं करूं देत नाहींत नेहमीं काठी.

एक मुलगा : सोन्यामारुतीपुढच्या सार्जंटासारखी.

   

शिक्षक : आपली मर्जी! मुलांच्या मनाचा मी कोंडमारा करणार नाहीं. त्यांचा विकास व्हावा अशी मला इच्छा आहे. आणि मी माझा तरी किती कोंडमारा करून घेऊं?

चालक : ठीक. आतां तुम्ही जा. मला नीट विचार करावा लागेल. शेवटीं ही थोर संस्था हें माझें ध्येय आहे. ही सुंदर दगडी इमारत का ओस पाडूं ?

शिक्षक : त्या दगडी इमारतींत राम नसेल तर ती ओस पडल्यासारखीच आहे. शरीर भलें दांडगें असेल, परंतु त्या शरीरांत प्राण नसेल, चैतन्य नसेल, तर तें शरीर काय कामाचें ? तें शरीर पुरणें किंवा जाळणें एवढाच मार्ग राहतो. तसेंच ठेवणें म्हणजे रोग उत्पन्न करणें होय.

चालक : ही सुंदर पाषाणमय प्रासादतुल्य इमारत उभारण्यासाठीं कितीकांकडे नाकें घासावीं लागलीं, तें तुम्हांला काय माहीत ?

शिक्षक : म्हणून मुलांचीहि नाकें तेथें घांसली जाणार! मुलांच्या माना तुम्ही उंच होऊं देणार नाहीं, त्यांचीं मनें उंच होऊं देणार नाहीं. उंच इमारतींतील मुलांचीं मनें मात्र क्षुद्र होणार! याच्याऐवजीं झोपड्यांतून शिक्षण दिलें असतेंत, परंतु मुलांची मनें उंच केली असतील तर तें किती छान झालें असतें !

चालक : परंतु विद्यापीठ दगडी इमारत बघतें. इमारतीची शाश्वति बघतें. तुम्हांला कांही राजकारण समजत नाही. तुम्ही तरुण आकाशांत उडतां. परंतु व्यवहारांत जमिनीवर राहावें लागतें. बरें, तुम्ही जा. तुम्हांला सावध करीत आहें.

वसंता
: खालीं मान घालून विचारे गेले.

वेदपुरूष : त्यांच्या डोळ्यांतून पाणी येत आहे.

वसंता : कां बरें ?

वेदपुरुष : त्यांच्या हृदयमंदिरांतील सोन्यामारुतीचें उड्डाण बंद करण्यात येत आहे.

वसंता : तीं पहां मुलें त्यांना प्रश्न विचारीत आहेत.

एक विघार्थी : सर, काय झालें ?

शिक्षक : कांही नाही.

दुसरा विघार्थी : सर तुमचें तोंड खिन्न दिसतें आहे.

तिसरा विघार्थी : आज आम्हांला कांहीं वाचून दाखवाल ? हरिजनांमध्यें महात्माजींचे फारच सुंदर प्रवचन आलें आहे, असे तुम्ही म्हणत होतेत. तें आणलें आहे तुम्ही ?

 

चालक : आपल्या शाळेंत तें येतें ?

शिक्षक : नाहीं. मी तें धरून आणलें होतें.

चालक : जें वर्तमानपत्र शाळेला पसंत नाहीं, तें वर्गांत आणून वाचणें गुन्हा नाहीं ?

शिक्षक : निषिध्द पत्रांची, पुस्ताकांची, मासिकांची यादी शाळेंत लावलेली नाहीं.

चालक : तुम्ही बोलण्यांत मगरूरपणा दाखवीत आहांत.

शिक्षक : आपणांस दिसत असेल तर मी दिलगीर आहें.

चालक : तुम्ही वर्गांत मुलांना अनेक भाकडकथा शिकवीत असतां. मुख्य विषयाकडे तुमचें लक्ष नसतें. तुमच्या विषयांत मुलें नापास झालीं तर संस्थेवर ठपका येईल !

शिक्षक : नापास झालीं तर मला काढून टाका.

चालक : तुमच्या वर्गात एक मामलेदारांचा मुलगा आहे.

शिक्षक : मग ?

चालक : तो घरीं सांगेल कीं आमच्या वर्गांतले इतिहास-शिक्षक काँग्रेसची माहिती देतात. हरताळासंबंधीं वाचून दाखवितात. मामलेदार रिपोर्ट करतील. शाळेला धोका पोचेल. ग्रॅट कमी होईल. संस्थेचें नुकसान होईल. तुम्हांला असें का वाटतें कीं आम्हांला देशभक्ति नाहीं ? परंतु प्रत्यक्ष व्यवहार पाहून सार्‍या भावना मारून टाकाव्या लागतात.

शिक्षक : प्रत्यक्षापेक्षां काल्पानिक भीतिच तुम्हांला फार! कॉग्रेस शब्द सुध्दां का संस्थेंत उच्चारिला जाऊं नये ?

चालक : अहो, जपावें तेव्हढें थोडेंच. सायंकाळच्या बहिष्काराच्या सभेला तुम्ही गेले होतेत ?

शिक्षक : होय.

चालक : तुम्ही फैजपूर काँग्रेसलाहि गेले होतेत ?

शिक्षक : सारी दुनिया गेली होती.

चालक : हाच तो उध्दटपणा. अशानें तुम्हांला कमी करावें लागेल.

   

पुढे जाण्यासाठी .......