शुक्रवार, सप्टेंबर 20, 2019
   
Text Size

मोरी गाय

गोपाळ सजनच्या गायी पाहू लागला, “आज तुमच्या पसंतीस यातली एकही येणार नाही, ही तर अगदी फुकट गाय. लोक मला हसले, पण घेतली मी विकत पाच रुपयांस! काय वाटलं कोणास ठाऊक. मला तिची करुण, केविलवाणी मुद्रा पाहून तिला घ्यावसं वाटलं.” सजन सांगत होता. गोपाळ मोरीकडे पाहू लागला. “काय बघता इतकं त्या गायीला? माझं अंग चाटू लागली. जरा आश्चर्य़कारक गाय आहे नाही!” सजन स्वतःच आता गायीकडे पाहू लागला.

गोपाळ म्हणाला, “सजन, ही गाय मी घेऊन जातो. ही फार थोर गाय आहे. जणू माझी मायच आहे. माझ्या आईची गाईवर फार भक्ती, हिला पाहून वाटतं, ती तर नाही हिच्या रुपात अवतरली? माझं हृदय हिला पाहताक्षणीच विरघळलं. आज मी बाजाराला येणारच नव्हतो. सध्या ब-याच गायी झाल्या आहेत. अरे, पैसे तरी कोण देतो? मदत कोण करतो? पुढं गायी दूध देतील, उत्पन्न होऊ लागलं तर वाढवता येईल पसारा. परंतु घरी मला स्वप्न पडलं. भगवान् गोपालकृष्ण जणू म्हणाले, ‘जा, जा. माझी गाय घेऊन ये.’ मी जागा झालो, उठलो. भगवंताची इच्छा मी जावे अशी, म्हणून आलो. योगायोगा तरी पहा सा. सजन, ही मी घेऊन जातो. जणू धवल यशाचा, सत्त्वकलांचा चंद्रमा हिच्या माथ्यावर, भालप्रदेशावर विलसत आहे. पवित्र व पुण्य वस्तू, सजन, तू आज मला दिलीस! सजन, तूही गोभक्त आहेस हो! सजन, मी हिला नेतो. आज माझं हृदय भरुन आलं आहे. घे हे पाच रुपये.” गोपाळने पाच रुपये सजनच्या पुढे केले.

“गोपाळदादा, नको मला या गाईचे पैसे! तिनं माझं अंग चाटलं; जणू आईचं प्रेम मला दिलं! ती थोर माता गोरुपाने आली असेल.” सजनने एक सैल दोरी मोरीच्या गळ्यात बांधली व ती गोपाळच्या हाती दिली. त्याने गायीला वंदन केले. सजन इतर गायी घेऊन गेला.

मोरीला त्या इतर गायींची करुणा आली. आपण तेवढे जगावे, याचे तिला वाईट वाटले. परंतु मी मरणाला तयार नव्हते का? मी स्वार्थासाठी थोडीच जगत आहे? परमेश्वराची सारी इच्छा! असे मानून मोरी गाय गोपाळकडे गेली.

 

मो-या गायीला ते ऐकून प्रेमाचे भरते आले. सजनची इतर कसायांनी चेष्टा केली. तो म्हणाला, “त्या गाईचे अधिक हाल होऊ नयेत म्हणून ती मी विकत घेतली. तिला मी घेतलं नसतं तर त्या शेतक-यानं तिचे हाल केले असते. अन्न-पाण्याशिवाय मारल असतं. माझ्याकडे की गाय किती आशेनं पाही. तिचे मी हाल नाही होऊ देणार. एका घावानचं मान दूर करीन तिची!”

मोरीला कृतज्ञता वाटू लागली. ती सजनचे हात चाटू लागली. सजनला आश्चर्य़ वाटले. मारणा-यावर प्रेम करणारी ती गाय! सजनच्या डोळ्यांत पाणी आले. सजन प्रेमाने तिच्या पाठीवरुन हात फिरवत होता. मित्र म्हणाले, “सजन, चल घरी.” सजन म्हणाला, “अजून मला काम आहे. अजून तो गोपाळ कसा आला नाही? मी घेतलेल्या गायीत एखादी चांगली गाय असली तर तो घेऊन जातो. मी तेवढ्याच पैशांत त्याला देतो. तो गायीची उपासना करतो. सेवा करतो. गायीच्या सेवेत आपलंही कल्याणच आहे. आपण भाकर खातो ती गायीच्या पुत्राच्या श्रमाचीच ना? गोपाळ फार थोर मनाच तरुण आहे. त्यानं गोसंवर्धन शाळा उघडली आहे; जणू गायींचा आश्रमच त्यानं काढला आहे. आज अजून का येत नाही! का त्याच्याजवळ पैसे नाहीत?” सजन असे म्हणत आहे तो गोपाळ दिसला.

सजनचे शब्द ऐकून मोरीच्या मनात विचार आले. ‘आपल्याला तो गोपाळ घेईल का? तो गोपाळकृष्ण तर नाही? स्वतः परमात्मा तर नाही? या सज्जन कसायाच्या हाती मी पडल्ये. दुस-या कसायांनी लगेच दंडे हाणीत नेले असते. घेईल का गोपाळ आपल्याला विकत? पण लगेच मनात येई, कशाला जगायची आशा? त्या देवाजवळ, त्याच्या अव्यंग धामी जा. पण का आशा धरु नये? मी मानवाची जास्त सेवा करीन. सेवेसाठी जगता आले तर त्यात किती आनंद आहे? यामुळं मर्त्यलोकाचा देवानाही हेवा वाटतो. ही कर्मभूमी. ही सेवाभूमी, मला संधी सापडली की, मी त्यांची सेवा करीन. म्हणावं, प्रेमदृष्टीनं बघा; दोन काड्या घाला; वेळेवर पाणी दाखवा; मी त्यांच्या बाळांना दूध देईन.’ असे विचार ती मनात खेळवीत होती.

तो पाहा गोपाळ आला, सजनने त्याला सलाम केला. त्याने उलट केला. “आज फार गाई आल्या नव्हत्या. पुढच्या बाजाराला येतील. आणि गोपाळदादा, चांगली गाय आज एकसुद्धा नव्हती. सा-या मरतुकड्या, मी तीन-चारच विकत घेतल्या.” सजन बोलत होता. मोरीचे हृदय खालीवर होत होते, ती गोपाळकडे बघे आणि पुन्हा खाली मान घाली. जगण्यासाठी याचना नको. मोरी सत्त्वनिष्ठा होती.

 

तिचे हे आळवणे चालू असता घरातले शब्द तिच्या कानांवर आले, ‘आज घेऊन जातो मोरीला. काय मिळतील १०-५ रुपये ते घेऊन येतो.’ शामराव बोलत होते. आठ वाजता तिला गोठ्यातून बाहेर काढण्यात आले. ती बेफाम झाली. हातातून निसटून गोठ्यात आली. तेथे बसली. उठेना. पाठीत काठ्या बसल्या. मुसक्या बांधून तिला ओढून नेण्यात आले. आपली आई, आजी. पणजी जेथे मेल्या तेथे मरावे अशी मोरीची इच्छा होती. ती पुरी झाली नाही. तिला चरण आठवला-‘तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेण भारत!’ देवाची इच्छा प्रमाण. सारे चराचर मंगलच आहे. खाटकाच्या हातात तूच आहेस. त्या सु-यातही तूच आहेस. देवा, ने-मला कोठेही ने, परंतु हृदयराउळात तुझी मूर्ती असू दे. खाली मान घालून मोरी चालली होती. इतर गायी-बैल तिच्याकडे पाहात होते. मोरीने एक हंबरडा फोडला. “माझं प्रवचन ध्यानात धरा, सत्त्वाला जागा.” असे तिने या बंधु-भगिनीस सांगितले. मोरी गेली हे पाहून गावातील तृणवनस्पती, दगडधोंडे, पशु-पक्षी सर्वांना वाईट वाटले. परंतु तिचे शब्द, तिची शान्तगंभीर वाणी अद्याप सृष्टीच्या कानांत घुमत होती.

मोरी शांत दिसत होती. अश्रू तोंडावर सुकले होते. डोळे शांत, स्निग्ध झाले होते. तिने आपल्या धन्याला आणि मुलाबाळांना आशीर्वाद दिला.

आज गुरांचा बाजार. तेथील मुख्य गि-हाईक कसाबच. हिंदुस्थानातील दारिद्र्य, निष्ठुरता सारे तेथे दिसत होते. एका गोष्टीवरुन सा-या संसाराचे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते. हिंदुस्थानातील झाड पाहा, फळे पाहा, पशु-पक्षी पाहा, गायीबक-या पाहा, मुले पाहा, स्त्रिया पाहा, -कुठेही नजर फिरवा- हिंदुस्थानाचे दारिद्र्य, दुर्दैव तुम्हांला दिसून येईल. सर्वत्र मृतकळा.

खाली माना घालू गोमाता उभ्या होत्या, अपार मूक शोकसागर तेथे उसळला होता. सौदे होऊ लागले. शामरानवांच्या मो-या गायीकडे कोणी येईना. ती अत्यंत रोड होती. खाटीक पाहात व हसत जात. “अरे पाच रुपये –घ्या, घ्या.” शामराव म्हणत. शेवटी एका कसाबाला करुणा आली. आपल्या धन्याला आपल्यासाठी इतके तोंड वेंगडावे लागावे याचेच मोरीला वाईट वाटू लागले. ती देवाला मनात आळवीत होती. ‘देव, घेऊ दे रे मला कोणी तरी विकत. माझ्या चामड्याचे नाही का होणार एक-दोन जोडे, हाडांचे नाही का होणार चार-आठ आण्यांचे खत, मासाचे नाही का होणार काही पैसे? देवा, धन्याला का रे लाजवतोस?’ मोरीची ती प्रार्थना भगवानाने ऐकली. त्या सजन कसायाने तिला विकत घेतले. त्या कसायाचे नाव सजन होते. थोर पुरुषाचे नाव आपणास लाभावे यातही पूर्व-पुण्याई असते. त्या नावापुढे एखाद्या वेळी सद्बुद्धी होते. जीवनात क्रांती होते.

   

मोरीचे गंभीर बोल इतरांच्या हृदयांत खोल गेले, झाडांवर पाखरेसुद्धा ऐकत होती. झाडांनीसुद्धा मनात बंड करायचे आणले होते. हे खाटकाप्रमाणे आपल्याला तोडतात. नवीन वाढ करत नाहीत. पाणी घालत नाहीत. आपणही यांना फळ-फूल देऊ नये. थोडेफार जवळ आहे ते पोटातच जिरुन जाऊ दे. आपण यांच्यासाठी मेघांना बोलवायचे नाही. आपले तरी काय अडले आहे? पण यात केवळ मानवांचा नाश नव्हता. त्यांचाही होता, सृष्टीचा होता. झाडांना मोरीचे शब्द पटले. आपले कर्तव्य आपण सोडता कामा नये. झाडांनी रात्री वा-याबरोबर आपले विचार परस्परांस कळवले. वा-याने सर्वांना एकमेकांची हृद्गते कळवली. तृणाकुरांनी वर येण्याची ठरवले. पाखरांनी गाण्याचे ठरवले. मधमाशांनी मधाची पोळी बांधायचे ठरवले. मानवाला करु दे पाप. आपण सारीजणे किडे-मुंग्या, तृण-वनस्पती, गायी-बैल सर्वांनी पवित्र काम सुरु ठेवावे. तू पाप करुन थकतोस की आम्ही पाप परिहार करुन थकतो ते पाहू या, असे सृष्टीने ठरवले. मोरी गायीचे ते उपनिषद् वा-याने सृष्टीभर नेले, सा-या मानवेतर सृष्टीला मोरी गाईचे प्रवचन धीर देते झाले.

मोरी आपला बळी केव्हा दिला जातो इकडे लक्ष देऊन होती. दिवसभर तर ती रानातच तप करी. रात्री, पहाटे एखादा शब्द तिच्या कानांवर यायचा. पहाटेची वेळ झाली होती. मोरी आपल्या गोठ्यातून आकाशाकडे पाहात होती. सप्तर्षीतील वसिष्ठ, अरुंधीत तिला दिसत होते. वसिष्ठ केवढा गोभक्त! हजारो-लाखो गायी विश्वामित्र त्याला देऊ लागला, तरी त्याने निर्लोभता! मोरीचे हृदय प्रेमाने भरुन ओथंबून आले. तिने वसिष्ठ ऋषीचे अश्रुजलाने तर्पण केले. मोरीचे अश्रू पाहून आकाशातूनही टप टप दवबिंदू अंगणातील निंबावर पडले. वसिष्ठांनी, अरुंधतीने मला पाहिले का? माझ्या आईचा आजीचा तारा तेथे असेल का? त्यांनी अश्रू ढाळले असतील? त्या पवित्र प्रातःकाळी मोरी गाय भक्तिमय झाली होती. कृष्ण भगवानाला ती मुकेपणाने आळवू लागली.

उठा उठा हो श्रीहरी
उठा मुरहर नरहरी।


तव सखी दुखःच्या सागरी
धावे सखया वेगेसी।।

किती विनवू मी कंसारी
धाव सखया झडकरी।

येतो सूर्य उदयावरी
तुही येई भेटावा ।।

 

एक दिवस मोरी गाय रानात गेली होती. तिला दुस-या गायी-बैलांकडून बातमी कळली की, तिचा एक भाऊ खाटकाला विकला गेला. मोरी घेरी येऊन पडली. इतर गायी-बैलांनी तिला चाटले. सा-यांना तिची पवित्रता माहीत होती. तिच्याबद्दल सा-यांना पूज्यभाव वाटे. ती थोर तांबूच्या घराण्यातील, खानदानी घराण्यातील सत्त्वनिष्ठ मोरी ! उठली. सावध होऊन ती उठली. अश्रुधारांचा वर्षाव भू-लिंगावर करु लागली. हंबरडा फोडू लागली.

एक गाय म्हणाली, “आपल्या गावातून यंदा पुष्कळ गायी-बैल खाटकाकडे जाणार. आता शेतक-यांना बी-बियाणं जमवायचं आहे. आणि जवल नाही दिडकी. सावकार कर्ज देत नाही. आपणास विकून तो बी-बीयाणं आणणार, आपली त्यांना किंमतच वाटत नाही.”

दुसरी म्हणाली, “आमची काळजी घेत नाहीत. तुम्ही तरी काय करावं? जसं करावं तसं भरावं! एकदम तरी आपण सा-या एका ठिकाणी जाऊन मरु. जगून तरी काय? रोज शिव्या ऐकायच्या; मार खायचा; आपल्या गो-जातीची बेअब्रू झालेली पाहायची. जिथं देवता म्हणून फुलांनी आपलं पूजन झालं तिथं दगड-काटे खाऊन मरण्याची पाळी आली. आपल्या कासेत शक्ती आहे? पण या माकडांना कळेल तर? भोगाल म्हणावं फळं, रडाल-रडाल! हाय हाय करील!”

मोरीला हे बोलणे पटले नाही. ती म्हणाली, “नका त्यांना शिव्याशाप देऊ. आपणाला दुःख होत आहे तेवढं पुरे. मानव सुखात राहो. दिलीप, वसिष्ठांची ती मुलं. कृष्ण भगवानाची बाळं. आज ना उद्या योग्य मार्गावर येतील. ते आंधळे झाले आहेत, म्हणून आपणही का आंधळ व्हायचं? जर असं दोहो बाजूंनी, दोहो हातांनी पाप होऊ लागलं तर उद्धाराची, मोक्षाची उषा कधीच फाकणार नाही. पापाला आपल्या पुण्याईनं आपण वाढू देता कामा नये. मानव आज भुलला आहे. आपण मुक्या प्राण्यांनी अधिक तपस्या केली पाहिजे. ज्याला कळत त्याने तरी पदच्युत होऊ नये. जे जे होईल ते ते आपण सहन करु या. ज्या हातांनी आपल्यावर प्रेम केलं त्या हातांनी काठी मारु नये का? ज्यानं प्रेम केलं त्याला मारण्याचाही अधिकार आहे, आपण त्याचं पूर्वीच गो-प्रेम विसरता कामा नये. त्यानं आपणास माता म्हटल आहे. पुत्र वेडावाकडा झाला तरी माता प्रेम विरसणार नाही. ‘कुपुत्रो जायेत क्वचिदपी कुमाता न भवति!’ जोपर्य़ंत दुधाचा टाक देता येत आहे तोपर्यंत देऊ. त्याचं मंगल चिंतू. येऊल, परमेश्वर आपल्यासाठी धावून येईल. माझी आई सांगत असे, देव भक्ताला राखतोच राखतो.”

   

पुढे जाण्यासाठी .......