रविवार, ऑक्टोबंर 20, 2019
   
Text Size

मोरी गाय

रात्री शामराव अंगणात एकदम जागे झाले, घाबरुन “अरे आग, आग; आपलं घर पेटलं. उठा धावा रे, आग, आग !” शामराव ओरडू लागले. पत्नी रंगूसह आली. आग विझवायला पाणी कोठे आहे ? विहीर दूर. घर तर शिलगत चालले. ज्वाला ध़डधडत चालल्या. आग भडकली. शामरावांना घरातील वस्तू काढता येईना. लोकांनी आग विझवायचा प्रयत्न केला. पण व्यर्थ. शामराव आपल्या डोळ्यांनी आपल्या घराची आग पाहत होते. सा-या वस्तूंचा, घरादाराचा होम झाला.

गावातील देवळात शामरावांनी संसार थाटला. पाऊस डोक्यावर आलेला. आता घर कसे बांधता येणार ? दोन-चार दागिने होते ते विकून खायला हवे होते. कसे तरी करुन ते दिवस कंठीत होते.

पाऊस सुरु झाला. लोकांचे पेरे झपाट्याने सुरु झाले. शामरावांच्याजवळ ना नांगर, ना बैल. लोकांजवळ मिंधेपणाने भीक मागावी लागे. देवळात थंडी फार वाजे. एक दिवस लहानग्या रंगूला बरे वाटेना. तिला ताप आला. कोवळी पोर तापाने भाजून निघाली. शामराव तरी काय करणार ? त्यांची पत्नी रडे. एक दिवस रंगूही निघून गेली. शामरावांच्या पत्नीच्या डोळ्यांची धार आता खळेना. एखादा सण आला की पोरांची आठवण यायची !

पावसाळा संपला. शामरावांनी झोपडे बांधले. देवळातला संसार एका शुभमुहुर्तावर घरात आला. परंतु आता कर्ज झाले होते. शामरावांच्या पत्नीने, सावित्रीबाईंनी नथही विकायला दिली. सावित्रीबाईंना स्वस्थ वाटत नसे. त्यांच्या जीवाला टोचणी –हुरहूर असे. गावात कोणी स्वयंसेवक येऊ लागला. तो सूत कातायला शिकवी. वेळ फुकट दवडू नका सांगे. त्याच्यापासून त्यांनी एक चरखा घेतला, त्या सूत कातू लागल्या. वेळ मिळताच सावित्रीबाई चरख्यावर बसत. त्यांना तो चरखा आधार वाटे.

दसरी-दिवाळी गेली. संक्रात गेली. शिमगा जवळ आला. कसा तरी संसार चालला होता. सावकरांचा ससेमिरा होता. शामराव विवंचनेत असत. पुन्हा देवळात जावे लागेल की काय?

एक दिवस शामराव घरी आले, तो सावित्रीबाई अंथरुणावर. त्यांना कधी ताप येई, कधी अती मस्तक दुखे. त्यांना करमेना.

 

मोरी गाय विकून शामराव घरी परत आले. आपल्या घराचे भाग्य, घराचे मंगल आपण विकून आलो हे त्यांच्या ध्यानीमनीही नव्हते. वामनने विचारले, “बाबा, गाय कुठं आहे ?”

“अरे विकली. विकतही कुणी घेईना. शेवटी घेतली बाबा एकानं पाच रुपायांत. घरी आणावी लागते की काय अशी मला भीती वाटत होती.” शामराव म्हणाले.

“बाबा, का हो विकली ? मला फार आवडत असे मोरी.” वामन म्हणाला.

“अरे, इथं ठेवून करायची काय ? उगीच अडगळ. भाकड गायीचा उपयोग काय ?”

अजून उन्हाळा संपला नव्हता. एक दिवस वामनला ताप आला. तो अंथरुणावर पडला. त्याचे लक्षण बरे दिसेना. शामरावांमी वैद्यांचे औषध सुरु केले होते. वामनची आई त्याच्याजवळ रात्रीची बसलेली असे. वामनचा ताप हटण्याचे चिन्ह दिसेना.

“तुम्ही वासरु मारलंत, मलाही मारा. मी जातो. रत्न्या, मी आलो थांब-” असे वामन वातात म्हणे. वामनचे शब्द ऐकून त्याची आई मनात चरके. घाबरे. पोरगा हाती लागत नाही असे तिला वाटे. “मोरी, कुठं आहे मोरी ! चार मो-ये, मला चार” असे वामन बोले.

“मोरी आणता येईल परत ? पोर एरवी काही वाचणार नाही.” वामनरावांना पत्नी म्हणाली.

“अग, कसायला दिलेली गाय का कुठं परत आणता येते ? आणि गाय आणून का पोरगा बरा होणार आहे ? काही तरी बडबडतोय झालं !” शामरावांनी आपल्या बुद्धीवादाने तिची समजूत काढली.

एक दिवस वामन इहलोक सोडून निघून गेला. त्याच्या आईच्या शोकाला पारावार राहिला नाही. मोरी गाय गेली म्हणूनच आपला वामन गेला... असे त्या माऊलीच्या मनात आले.

एक दिवस सारा गाव रात्री झोपला होता. उन्हाळा अती होत होता. शामराव अंगणात झोपले होते. त्यांची पत्नी आत झोपली होती. तिच्याजवळ छोटी रंगू कुशीत होती.

 

वनमालेने ‘ये वनमालाधार गोपाळा’ चरण घोळून घोळून म्हटला. गोठ्यात मोरीसुद्धा तो चरण म्हणत होती. गीत थांबले. गोपाळाची सुरेल मुरली तशीच वाजत होती. थांबली मुरली.

“मला हे गाणं फार आवडत. भाव गोड, चाल गोड, शब्द गोड-” वनमाला म्हणाली.

“तू मोघम सांगितलंस, पण त्यात ते कोणते शब्द तुला जास्त आवडले, सांगू ?” गोपाळ म्हणाला.

“सांगा.”

“ज्यात तुझं नाव आहे तो चरण तू घोळून घोळून म्हटलास. मी तो चरण मुळीच म्हटला नसता.” गोपाळ म्हणाला.

“म्हटलं, माझं नाव त्यात नसून आपलं वर्णन त्यात आहे. ‘वनमालाधर गोपाळ’ असं आहे. आपल्या प्रिय वस्तूचं नाव आहे, म्हणून तो चरण मला आवडला.” वनमाला म्हणाली.

“आपण गोठ्यातून जाऊन येऊ चल. शेण वगैरे ओढून घेऊ. दोघेही निघाली. वनमालेने हातात कंदील घेतला होता. गोठ्यात गायी सुखाने बसल्या होत्या. मोरी सुखावली होती. त्या मंगल मो-या गायीने वनमालेला आशिर्वाद दिला. “बाळे, तुझाही कुसवा धन्य होऊ दे. तुझ्याही पोटी ध्येयवादी सत्त्वनिष्ठ, सुंदर, समर्थ, तेजस्वी, धर्मपूजक, सत्यवेधक, प्रेमळ व दयाळू बाळ येवो. तूही पुत्रवती हो.”

मोरी गाय आता चांगली भरदार दिसे. तिला गाजरे व इतर फळे गोपाळ चारी. तिच्या अंगावर तेज दिसू लागले. आपल्या पोटी गर्भ राहावा असे तिला वाटे. तिला गर्भ राहिला. तिची कळी वाढू लागली. तिच्या अंगप्रत्यंगातून जणू तेज ठिपकत होते. वनमाला म्हणे, “कशी दिसते मोरी गाय ? जणू भूषण आहे आपल्या ह्या छोट्या संसाराच ! भारतातील गायी अशा झाल्या पाहिजेत.”

सकाळचे दूध थोडे घरात ठेवून बाकीचे गोपाळ विकून येऊ. बाजाराच्या दिवशी घरात ठेवून बाकीचे गोपाळ विकून येई. बाजाराच्या दिवशी घरात जमलेले तूप तो विकी. मळ्यातला भाजीपालाही त्या दिवशी न्यायचा. आता पावसाळ्यात पुष्कळ भाज्या लावल्या होत्या. दोघांपुरते धान्यही तो पेरी. गोपाळने आता एक लहानसा मुलगा कामाला ठेवला. तो तेथेच जेवी. त्याचे नाव सावळ्या.

वनमालेलाही आता दिवस गेले होते. तिला सारे काम उरकत नसे आणि दिवसेंदिवस कामही वाढत होते. आता आणखी गायी विणार होत्या, म्हणून सावळ्याला गोपाळने ठेवले होते. सावळ्याला काम आवडे.

गोपाळचे गोपालन-कार्य अशा प्रकारे चालले होते. मोरी मोठ्या सुखात नांदत होती. ती तेथील आराध्यदेवता होती.

   

वनमाला घरात आवराआवर करत होती. “आज मांजरी कुठं गेली ? केव्हाची दिसली नाही. जरा हाक तरी मारावी.” वनमाला म्हणाली. “मनी-मनी-मनी-मनी-” गोपाळ मनीमाऊस हाक मारु लागला. मनीमाऊस दूध घातले. बाकीचे विरजण्यात आले. वनमालेने चूल सारवली. तवा-भांडी घासली. अंगणात चटई पसरुन गोपाळ एकतारीवर भजन करत होता. गोड, भक्तिपूर्ण पदे गोपाळ म्हणत होता. भांडी घासता घासता वनमाला म्हणाली, “ते परवा नवीन पाठ केलेलं गाणं म्हणा ना. ते मला फार आवडत.”

“तूच लौकर ये व म्हण. मी येऊ का विसळायला नाही तर ? निदान, म्हणजे तरी लौकर येशील !” गोपाळ म्हणाला.

“माणसाला खरं यायचं असतं तेव्हा तो विचारतो वाटंत ? मी नाही म्हणेन माहीतच आहे तुम्हाला. मी तुम्हांला भांडी घासायला लावली तर ती मोरी गाय हसेल.” असे म्हणत म्हणत वनमाला भांडी घेऊन घरात गेली.

“झाली होती वाटतं घासून ! तू विसळीतच होतीस म्हणून बोलावलं नाहीस. पण नीट घासलीस ना ? नाही तर भांडी रागवायची हो !” गोपाळ म्हणाला.

“पाहा कशी घासली आहेत ती. दुधाची व इतर सारीच कशी आरशासाऱखीच स्वच्छ असतात.”

“आपली आपण करी स्तुती, तो एक मूर्ख !” असे रामदास स्वामींनी म्हटलं आहे. स्वतःच आरशासारखी स्वच्छ म्हणून घे !” गोपाळ म्हणाला.

“मी म्हणू गाणं ? तुम्ही अलगुजावर वाजवा.” वनमाला म्हणाली.

गोपाळ वाजवू लागला. वनमाला आपल्या कोमल गळ्याने गाणे म्हणू लागली. गोठ्यातील गायी एकू लागल्या. स्नेहाळ, संगीतप्रिय मोरी संगीत-सागरात पोहू लागली.

हसवी मम भारत देशा
अवतरुनि सख्या संहरि क्लेशा ।।

ठायी ठायी गायी हसू दे
भरलेली तत्कास दिसू दे
प्रकटव जनगण वैभवरेषा।।

ज्ञान विकसो विद्या विलसो
सकळा सुंदर सुकला हासो
रमव सरस्वती-लक्ष्मी सुवेषा।।

ये वनमालाधर गोपाळा
ये गोविंदा ये घननीळा
चरण तुझे शुभ दावी रमेशा।।

 

गोपाळ मोरीला घेऊन आपल्या आश्रमात आला. एका बाजूला स्वच्छ, सुंदर गोठा होता. त्यात दहा गायी, दोन सांड होते. दोन-चार वासरे एका बाजूला होती. बाग होती. मळा होता, सायंकाळ होत आली होती. गोपाळने गाय अंगणात उभी केली. त्याची पत्नी वनमाला, तिने तिची पूजा केली. “तिची दृष्ट काढ” गोपाळ म्हणाला. गोपाळच्या भावना त्याची पत्नी ओळखी. वनमालेने दृष्ट काढली. मोरीला सुंदर व स्वच्छ गोठ्यात आणले. तिला पाणी पाजले. किती दिवसांत तिला असे सुंदर, निर्मळ जल मिळाले नव्हते. गोपाळने मोरीपुढे कडबा टाकला. “मो-ये, खा हो पोटभर. माते, सुखी हो. माझं ध्येय पूर्ण कर. मला गो-सेवा करायला हुरुप येऊ दे.” असे म्हणून प्रेमाने गोपाळने अंगावरुन हात फिरवला. ओरखडे होते तेथे तेल लावले. मोरी सुखावली होती. तिच्या डोळ्यांसमोरुन सगळा जीवनाचा पट जात होता.

गोपाळ गायीचे चारा-पाणी करुन घरात आला. वनमाला स्वयंपाक करत होती. गोपाळ हातपाय धुऊन घरात आला. घरात गोपाळकृष्णाची मूर्ती होती. गोपाळने निरांजन लावले. उदबत्ती लावली. डोळे मिटून देवाची मूर्ती अंतरी दृढ केली. “वाढ, झालं ना ?” गोपाळ वनमालेला म्हणाला.

“आज मुद्रेवर एवढा आनंद कसला दिसतो आहे ? मला तरी सांगा.” वनमाला म्हणाली.

“आज आपल्याला जणू खरीखुरी आई मिळाली. त्या गायीला पाहून मला आईंच्यासारखंच वाटलं. आज मुख्य देवता आली. आपलं ध्येय पूर्ण होणार. पुन्हा खेड्यांची गोकुळं होणार. म्हणून मला आनंद होत आहे.”

वनमालेने केळीच्या पानावर भाकरी आणि माठीची भाजी वाढली. द्रोणात दूध दिले.

“तू सुद्धा बस ना माझ्यासमोर. माझ्यासमोर बस. भाकरी तव्यावर ठेव आणि लोणी काढ., की आपल्याला ठेवलं आहेस ?” गोपाळने हसत हसत विचारले.

“हो. मी एकटी का खाईन -? विसरल्ये हो. तुम्ही लहानपणी फार लोणी खात होता, नाही का ?” वनमालेने विचारले.

“लहानपणी आई तुळशीला लोणी-साखरेचा नैवेद्य दाखवायची आणि मग मी खायचा. आईनं सवय लावली. गायीची भक्ती शिकवली.”

गोपाळ बोलत होता. वनमालाही जेवायला बसली. नाना संवाद करत त्यांचे जेवण संपले.

   

पुढे जाण्यासाठी .......